Chín giờ sáng thứ Hai. Bạn bước vào cái thang máy đặc quánh người ở tòa nhà văn phòng. Cửa vừa đóng lại, một người lạ lách vào mang theo đúng cái mùi Santal 33 khét lẹt vị gỗ bào. Trong đúng một phần ba giây, trước khi bạn kịp nhận thức gã trai đứng bên cạnh mặc áo sơ mi màu gì, não bộ của bạn đã bị lôi tuột về cái mùa hè năm năm trước.
Bạn nhớ lại người yêu cũ. Nhớ cái cảm giác rát buốt của buổi chia tay ở quán cà phê. Nhớ cả cái góc bàn bị mẻ.
Tất cả chạy qua đầu bạn trong chưa tới một giây. Bạn không tự chủ được việc đó. Bạn không thể dùng lý trí để chặn cái cuộn phim ấy lại, đơn giản vì bạn không thể nín thở suốt quãng đường từ tầng G lên tầng mười lăm.
Cái cảm giác cưỡng bức nhận thức đó có tên khoa học. Bọn thần kinh học gọi nó là Thalamic bypass (đường tắt thần kinh).
Bạn nghĩ nước hoa là thứ hóa chất đắp thêm vào da thịt để xã hội ngửi? Không phải. Nó là thứ mã độc tiêm thẳng vào não để bạn tự thuyết phục chính mình rằng mình đang tồn tại.
Đường tắt vào hệ điều hành
Không giống như thị giác hay thính giác (những tín hiệu phải đi qua trạm kiểm duyệt của đồi thị để lý trí xử lý trước khi kích hoạt cảm xúc), khứu giác có một đặc quyền sinh học cực kỳ mất dạy. Nó có luồng xanh.
Phân tử mùi hương đi thẳng từ mũi đâm xuyên qua hành khứu giác, cắm thẳng vào hạch hạnh nhân (nơi xử lý cảm xúc cốt lõi), và hồi hải mã (nơi lưu trữ bộ nhớ tự truyện). Bạn cảm trước khi bạn kịp nghĩ. Nó là kênh giao tiếp phi ngôn từ độc tài nhất mà tiến hóa ban cho động vật có vú. Bạn có thể nhắm mắt để khỏi nhìn, bịt tai để khỏi nghe, nhưng bạn không thể ngừng thở.
Khi hiểu được bộ não có cái đường tắt chết người này, con người bắt đầu vũ khí hóa nó. Ngành công nghiệp tỷ đô ra đời để bán quyền hack vào hệ thống nhận thức.
Và đây là lúc chúng ta phải đặt một câu hỏi lớn: Nước hoa đang mặc bạn, hay bạn đang mặc nước hoa?
Quyền lực của lời khen
Tôi từng có một thời ngáo ngơ, hít cổ tay mình đến ba lần một ngày chỉ để đợi xem ông đồng nghiệp bàn bên có quay sang bảo “Nay xịt mùi gì thơm thế?” hay không. Cái sự thảm hại đó, trong tâm lý học, nó gọi là động cơ Repair (sửa chữa).
Nhiều người dùng nước hoa như một dạng áo giáp vô hình (cognitive armor). Họ khoác lên người một thứ mùi bám tỏa 2 mét để che đậy sự bất an khổng lồ bên trong. Họ rơi vào cái bẫy của văn hóa săn lời khen (Compliment Culture). Khi bạn lên các group chơi hương, câu hỏi nhan nhản nhất luôn là: “Mùi nào đi bar sát gái?”, “Mùi nào xịt đi làm sếp ưng?”.
Đó là lúc bạn giao nộp chủ quyền nhận thức (cognitive sovereignty) của mình cho đám đông. Bạn để cho hệ quy chiếu của người khác quyết định giá trị cái tôi của mình. Nếu bạn xịt một mùi hương chỉ để đợi thế giới gật đầu, thì xin lỗi, bạn không mặc chai nước hoa đó. Chai nước hoa đó đang mặc bạn. Nó cưỡi lên sự tự ti của bạn để hiện diện.
Ngược lại với đám đông đó là những kẻ dùng nước hoa để biểu đạt cái tôi độc bản (động cơ Expression). Họ không cần ai khen. Họ sẵn sàng xịt những thứ mùi khét lẹt mùi da thuộc, mùi hăng hắc của rêu sồi, hay mùi ngai ngái của động vật hoang dã. Họ có “the audacity to alienate”, tức sự kiêu hãnh dám gây khó chịu. Họ đánh dấu lãnh thổ tâm lý của mình, dằn mặt xung quanh rằng: “Tôi ở đây, và tôi không có nhu cầu chiều lòng các vị.”
Đó mới là lúc con người thực sự làm chủ mỏ neo sinh lý của mình.
Con quay của thực tại
Nhắc đến mỏ neo, hãy nhớ lại bộ phim Inception. Để không bị phát điên vì mất kết nối với thực tế trong các tầng mộng mị, nhân vật Cobb phải dùng một con quay (totem). Trọng lực tác động lên con quay là thứ duy nhất nói cho anh biết anh đang ở thế giới thật hay đang mơ.
Đối với con người, khứu giác chính là con quay totem đó. Nó là thứ giữ cho bản ngã của chúng ta không bị trôi dạt khỏi thế giới vật lý.
Bạn không tin ư? Chính bản thân mình đã trải nghiệm điều này. Mình phát hiện ra mình dính COVID không phải vì ho hay sốt, mà vì một buổi sáng, mình xịt chai nước hoa quen thuộc và nhận ra… mình không ngửi thấy một cái gì cả. Khứu giác bị rút phích cắm cái rụp.
Đại dịch COVID-19 vừa qua đã vô tình thực hiện một cuộc thí nghiệm tâm lý cực đoan nhất lịch sử loài người. Hàng chục triệu người đột ngột bị mất khứu giác (Anosmia) do virus phá hủy các tế bào nâng đỡ trong màng nhầy.
Về mặt sinh tồn, mất khứu giác không giết chết bạn. Nó không tàn tật như mù lòa hay điếc. Nếu nước hoa và mùi hương chỉ là thứ “mỹ phẩm”, việc mất nó chỉ giống như việc bạn quên đánh son khi ra đường. Rất bất tiện, nhưng không chết ai.
Thế nhưng, y khoa lại ghi nhận một làn sóng trầm cảm lâm sàng khổng lồ giáng xuống những bệnh nhân Anosmia. Họ không sợ chết. Thứ họ báo cáo lại là Derealization, tức hội chứng phi thực tại.
Khi mỏ neo đứt gãy
Khi mất đi chiều không gian thứ ba của cảm xúc, thế giới xung quanh bệnh nhân trở nên phẳng dẹt. Họ bước vào căn nhà thời thơ ấu, thấy mọi thứ vẫn vậy, nhưng không ngửi thấy mùi gỗ cũ. Họ ôm đứa con vào lòng, nhưng không ngửi thấy mùi mồ hôi quen thuộc. Không gian đó trở thành một phim trường vô hồn. Mọi thứ trông có vẻ thật, nhưng bên trong hoàn toàn trống rỗng.
Ngày khứu giác của mình bắt đầu hồi phục, có một hiện tượng cực kỳ dị xảy ra. Cứ như não bộ đang reboot lại từng file một vậy. Mình không ngửi lại được mọi thứ cùng một lúc. Mũi mình bắt được các “mùi thơm” trước tiên, rồi rất lâu sau mới thèm nhận diện lại các mùi sinh hoạt bình thường khác. Cái cảm giác ngửi lại được một luồng mùi thơm giữa khoảng không vô trùng ấy, nó vừa kỳ cục vừa khiến mình thấy cực kỳ may mắn vì nó đã quay về. Giống như bạn vừa tìm lại được cái totem của chính mình trước khi nó chìm hẳn.
Con quay totem đã quay trở lại. Nhưng với những người không may mắn, con quay của họ đã ngừng quay. Ký ức trong hồi hải mã vẫn còn nguyên đó, nhưng họ đã vĩnh viễn mất quyền admin để truy xuất nó. Sự mù lòa ký ức (memory blindness) này rút cạn kiệt năng lực cảm nhận khoái cảm của con người.
Đáng sợ hơn cả Anosmia là sự bóp méo thực tại của Parosmia. Đây là khi các dây thần kinh khứu giác mọc lại nhưng bị cắm nhầm ổ (miswiring). Cà phê sáng hóa thành mùi hóa chất. Mùi người yêu hóa thành mùi rác rữa. Bộ não là cái cơ quan duy nhất bạn tin tưởng để định vị thực tại, giờ đây quay sang phản bội chính bạn. Hạch hạnh nhân liên tục réo còi báo động đỏ ngay trên bàn ăn gia đình. Bạn vỡ vụn. Bạn bị đày vào một ma trận lỗi, nơi bạn không còn tin vào những gì mình nhận thức được nữa.
Sự sụp đổ tàn bạo đó chứng minh một sự thật dứt khoát: Mùi hương là rễ cây cắm sâu vào vỏ não, giữ cho cấu trúc tâm lý của chúng ta không bị gió bão thổi bay.
Sáng mai, bạn sẽ lại đứng trước gương. Bạn cầm chai nước hoa đắt tiền nhất mình có, xịt một nhát lên cổ tay. Mùi hương bốc lên. Nhưng lần này, đừng hỏi “Hôm nay mình sẽ được ai khen?”. Hãy ngửi một hơi thật sâu, cảm nhận sự tồn tại vật lý của nó, và tự hỏi: Nếu ngày mai một loại virus quét sạch khứu giác của mình, cái tôi đứng trong gương này có còn là thật không? Nước hoa không mặc bạn. Nó là mỏ neo sinh học duy nhất cắm bạn vào thực tại. Kẻ vác mỏ neo đi chỉ để xin xỏ sự chú ý sẽ bị chính nó dìm xuống đáy sâu.