Nolan quay cảnh Sirens trong The Odyssey từ góc nhìn Eurylochus, anh thủy thủ nhét sáp ong vào tai. Quyết định dựng phim này rất có chủ đích. Khán giả bị đặt vào vị trí người điếc: nhìn Odysseus (Matt Damon) quằn quại trên cột buồm qua khung hình IMAX 70mm, thấy gân cổ nổi, thấy mắt đỏ ngầu, nhưng không nghe được gì. Không giai điệu. Không giọng hát quyến rũ. Chỉ có im lặng và một gương mặt đang vỡ ra.
Cái mà Nolan giấu ở âm thanh, ông để lộ trong kịch bản. Sirens bản này không hát về cám dỗ. Chúng hát sự thật mà Odysseus giấu suốt mười năm lênh đênh: “Điều bạn muốn nhất là điều bạn đã từng có và đã mất.” Rồi thẳng thắn hơn: “Tôi không thực sự muốn về nhà.”
Mười năm trên biển. Polyphemus, Scylla, bao nhiêu thủy thủ chết. Và lý do Odysseus không về, theo cách Nolan kể, chưa bao giờ là sóng gió hay quái vật. Chàng sợ ngưỡng cửa nhà mình.
Homer viết Odyssey như một nostos (hành trình trở về), với Odysseus là kẻ trí trá kiêu hãnh, luôn vượt chướng ngại bằng mưu mẹo. Nolan giữ nguyên khung xương ấy rồi bẻ gãy ý nghĩa bên trong. Hành trình mười năm trở thành câu chuyện của kẻ có thể về nhưng không dám. Cấu trúc phi tuyến tính quen thuộc của ông, đan xen hồi tưởng Troy với hiện tại, phản ánh đúng kỹ thuật in medias res mà Homer đã dùng từ ba nghìn năm trước: bắt đầu giữa câu chuyện. Nhưng ở đây, sự đan xen không tạo kịch tính rẻ tiền. Mỗi đoạn hồi tưởng làm rõ một thứ: ký ức Troy mới là nhà tù thật, chứ biển cả chỉ là hành lang.
Cái giá trả chậm
Gốc rễ nỗi sợ nằm ở một con ngựa gỗ.
Trong bản Homer, con ngựa Troy là biểu tượng của metis (trí xảo), chiến tích vĩ đại nhất của Odysseus. Nolan giữ sự kiện nhưng lật nghĩa hoàn toàn: con ngựa trở thành nguồn gốc ám ảnh. Ông dành hẳn một chuỗi hồi tưởng để quay lại đêm Troy sụp đổ, và cách chọn góc máy rất đáng nói. Không bản hùng ca. Không đội hình Hy Lạp xung trận. Camera bám sát mặt đất: lửa, tiếng la, dân thường chạy tán loạn dưới ánh sáng nhập nhoạng. Hình ảnh chiến tranh hiện đại, quay bằng IMAX nhưng mang nhịp thở phóng sự, không phải thần thoại.
Nolan nhấn vào chi tiết mà hầu hết các bản chuyển thể trước bỏ qua: con ngựa là món quà. Quân Hy Lạp khai thác luật xenia (hiếu khách), truyền thống thiêng liêng nhất của Hy Lạp cổ, được Homer gọi là “luật của Zeus,” để lừa Troy mở cổng thành. Sự hiếu khách biến thành cái bẫy. Và Odysseus là kiến trúc sư.
Đây là quyết định kịch bản quan trọng nhất phim. Khi nâng chi tiết phá luật xenia thành chủ đề trung tâm, Nolan biến toàn bộ hành trình từ phiêu lưu sang sám hối. Odysseus trong bản này không bị thần Poseidon trừng phạt vì chọc mù Polyphemus như Homer viết. Chàng bị chính tội lỗi của mình giam giữ.
Có một từ mình hay nghe trong phòng họp: “shortcut.” Giải pháp nhanh, gọn, hiệu quả ngay lập tức. Kết thúc cuộc chiến trong một đêm, chốt thương vụ bằng một cú đòn gió, cắt góc để ra sản phẩm đúng hạn. Shortcut luôn trông xuất sắc vào lúc thực hiện. Cái giá thật thì mười năm, hai mươi năm sau mới hiện, dưới hình thức không ai lường trước.
Con ngựa gỗ là sản phẩm của trí xảo, của kiến thức chuyên môn (expertise). Thứ hình thành suốt mười năm sau đó, khi Odysseus buộc phải sống chung với hậu quả mà không có lối thoát, là một thứ khác hẳn: phán đoán (judgment). Kiến thức tích lũy được, truyền lại được, mở rộng quy mô được. Phán đoán thì phải tự trả giá. Chưa có máy nào, chưa có hệ thống nào “trả trước” được.
Bài hát Sirens, xét cho cùng, là cuộc kiểm toán nội tâm đầu tiên mà Odysseus không thể giả vờ vượt qua.
Nơi không cần làm vua
Calypso trong Homer giam Odysseus bảy năm, hứa cho chàng bất tử. Nolan kể khác. Calypso trở thành nhân vật đồng cảm, giúp chàng quên đau, hồi phục, rồi thả đi theo lệnh Zeus. Nhưng bộ phim gợi ý rất rõ: bảy năm trên đảo không hoàn toàn vì bị ép ở lại.
Đảo Calypso là nơi không có Ithaca. Không có Penelope chờ đợi. Không có ánh mắt Telemachus hỏi “cha đi đâu suốt hai mươi năm.” Không có đám cầu hôn chiếm sảnh đường nhắc rằng sự vắng mặt của chàng có hậu quả thật. Calypso, trong cách Nolan dựng, là nơi Odysseus không cần phải là vua.
Circe cũng theo logic tương tự. Bản Nolan bỏ hẳn phiên bản phù thủy quyến rũ, thay bằng một nhân vật u ám, đáng thương, “nhân hóa” hơn bản gốc. Một trạm dừng nữa cho kẻ chưa sẵn sàng đối diện.
Cách Nolan xử lý hai nhân vật nữ này khá tinh tế về mặt kịch bản. Ông không biến họ thành chướng ngại cần vượt qua, cách mà Homer và hầu hết các phiên bản chuyển thể trước đều làm. Ông biến họ thành tấm gương: mỗi nơi Odysseus dừng chân là một phiên bản khác của câu hỏi “tôi có xứng đáng về nhà không?” Và mỗi lần, câu trả lời là im lặng.
Mình hay thấy kiểu này ngoài đời. Lãnh đạo liên tục “tìm giải pháp mới”: hội nghị này, tái cấu trúc kia, chiến lược nọ. Lịch kín mít, bận từ sáng tới khuya. Nhưng câu hỏi thật sự là: bạn đang tìm giải pháp, hay đang tránh ngồi xuống đối diện hậu quả của giải pháp cũ? Bận rộn là một dạng Calypso rất hiệu quả.
Nhường sảnh
Homer kết Odyssey bằng phục hồi trọn vẹn. Odysseus giành lại sảnh đường, giết hết đám cầu hôn, treo cổ mười hai nữ nô lệ phản bội, đoàn tụ với cha Laertes, tiếp tục trị vì. Với người Hy Lạp cổ đại, đó là kết thúc hoàn hảo. Vua đúng, về đúng chỗ.
Nolan đảo ngược hoàn toàn.
Odysseus vẫn giành sảnh. Vẫn giết đám cầu hôn, dù phiên bản Nolan tiết chế hơn nhiều: chỉ còn Melantho, và Penelope (Anne Hathaway) là người quyết định số phận nàng ta, không phải Odysseus. Nhưng sau đó, trong cái kết mà Homer không bao giờ viết, chàng nhường ngôi cho Telemachus (Tom Holland). Rồi cùng Penelope lưu vong về phía tây. Laertes bị cắt khỏi kịch bản. Không cảnh đoàn tụ dưới vườn ô liu.
Kết phim gây tranh cãi. Khán giả muốn đoàn tụ: hai mươi năm xa cách, phần thưởng xứng đáng là mái ấm. Nolan từ chối trao phần thưởng ấy, và logic nằm ở cách ông xây dựng Odysseus suốt ba tiếng: cựu chiến binh mang ám ảnh hậu chiến, bị ký ức Troy săn đuổi, mà Athena (Zendaya) có lẽ chỉ là ảo giác từ mặc cảm tội lỗi chứ chẳng phải nữ thần.
Chàng nhìn quanh sảnh đường vấy máu và nhận ra: căn phòng này không còn chỗ cho mình. Chiến thắng tước đi tư cách của người chiến thắng.
Trong khi đó, Telemachus trải qua hành trình riêng suốt phim. Dưới sự dẫn dắt của Athena, chàng trai trẻ không được ai giải quyết vấn đề hộ, mà được dạy cách suy nghĩ như một người lãnh đạo. Đến cuối phim, Telemachus không còn nghe lệnh cha. Chàng cùng cha lập kế hoạch đối đầu đám cầu hôn, cùng chiến đấu, chứng minh bản lĩnh bằng hành động.
Odysseus nhìn con trai và thấy thứ mà chính mình đã đánh mất: hy vọng, một tương lai không vướng bận Troy. Và món quà cuối cùng người cha trao, lớn hơn cả ngai vàng hay kiến thức chiến trường, là niềm tin rằng con đã đủ sức lãnh đạo.
Nolan không quay cảnh ra đi như bi kịch. Camera đặt ngang tầm mắt, Matt Damon và Anne Hathaway sánh bước, biển phía tây phẳng lặng. Không nước mắt. Không ngoái lại. Đó là sự bình thản của người đã trả đủ giá.
Mình ngồi rạp tối hôm đó, không nghĩ về Troy. Nghĩ về mấy vị sếp đang giữ ghế vì sợ. Nghĩ về mấy đội nhóm đang cần một Telemachus nhưng Odysseus cứ ngồi yên. Rồi tự hỏi một câu mà chắc Nolan cũng muốn người xem mang ra khỏi rạp: bạn đang ngồi ở chiếc ghế đó vì bạn nên ngồi, hay vì bạn sợ cái sẽ xảy ra khi đứng lên?
No related posts found...