Thử tưởng tượng bạn là một nhà nghiên cứu sinh học ngoài hành tinh vừa đáp xuống Trái Đất. Bạn thấy loài người đang làm gì?
Bạn thấy họ bôi một chất hóa học gây bỏng rát lên môi để làm môi sưng tều ra trước khi đi hẹn hò. Bạn thấy họ xâu chuỗi loại quả chứa chất hóa học đó lên gương chiếu hậu ô tô để mong trừ tà. Thậm chí, bạn thấy thanh thiếu niên của họ quay video ăn cái chất đó từ một chiếc hộp hình quan tài rồi tự hào khoe cảnh mình nôn mửa lên mạng lưới thông tin toàn cầu.
Và thứ chất hóa học bạo liệt đó là gì? Không phải phân hạch hạt nhân. Không phải axit. Nó là capsaicin. Cụ thể hơn: Ớt. Chính là nó, Ớt.
Không Muốn Bị Ăn
Từ góc độ tiến hóa thuần túy, ớt là một thành tựu phòng ngự xuất sắc của tự nhiên. Cái cây này tạo ra một hợp chất hóa học (capsaicin) có khả năng đánh lừa thụ thể TRPV1 trên lưỡi động vật có vú. Hợp chất này khiến não bộ phát ra tín hiệu: “Mày đang bị bỏng, nhả tao ra ngay”. Mục đích của cái cây rất đơn giản. Nó chỉ muốn các loài chim ăn hạt của nó và mang thải ra thật xa để nhân giống vì chim không có thụ thể đau này. Nó cự tuyệt việc bị động vật có vú nhai nát hạt và nhả ngay xuống dưới gốc cây.
Nhưng cái cây không tính đến một giống loài kỳ quái mang tên Homo sapiens.
Thay vì bỏ chạy khi thấy đau, con người lại khoái. Chúng ta không những ăn nó, chúng ta còn đem nó làm hệ mã văn hóa. Trong thế giới kỹ thuật số, ký tự biểu tượng 🌶️ không chỉ là gia vị. Nó là hệ mã quốc tế của sự gợi cảm và những chủ đề bạo liệt.
Sự mã hóa này đi sâu vào tận cùng nghệ thuật. Ở phương Đông, các cụ mượn thuộc tính vật lý không thể thay đổi của ớt để biện minh cho thứ bản năng con người sắc lẹm nhất: “Ớt nào là ớt chẳng cay / Gái nào là gái chẳng hay ghen chồng”. Vị cay rát trở thành ẩn dụ hoàn hảo cho một nỗi đau thực tại không thể lẩn tránh. Còn ở phương Tây? Ban nhạc rock huyền thoại Red Hot Chili Peppers không tự dưng lại chọn cái tên này. Trong giai điệu dồn dập của bài hát Can’t Stop, Anthony Kiedis gào lên: “Can’t stop addicted to the shindig” (Không thể ngừng cơn nghiện những cuộc vui bạo liệt). Cơn đau từ ớt và cơn say trong nhạc rock thực chất là một. Cả hai đều là liều thuốc kích thích để con người tự rạch toạc sự phẳng lặng của cuộc sống vô trùng. Chúng ta lấy nỗi đau sinh lý chuyển hóa thành sự kích thích xã hội.
Tại Sao Lại Tự Lừa Mình?
Một đứa ăn phở luôn cặm cụi gắp từng lát ớt ra ngoài như mình chưa bao giờ hiểu nổi thú vui hành xác này. Tại sao người ta lại bỏ tiền ra mua một thứ làm họ rớt nước mắt? Bác sĩ tâm lý Paul Rozin đã đặt tên cho hiện tượng này là chứng khổ dâm lành mạnh (benign masochism).
Cơ chế của nó cực kỳ buồn cười. Khi bạn ăn một miếng gà cay xé lưỡi, não bộ bạn tưởng bạn đang chết cháy thật. Nó hoảng loạn tiết ra endorphin và dopamine để giảm đau. Nhưng ngay sau đó, vỏ não có ý thức nhận ra rằng không có vết bỏng nào cả và bạn đang ngồi an toàn trong quán ăn. Kết quả là gì? Bạn nhận được toàn bộ phần thưởng hóa học của việc sống sót qua cơn thập tử nhất sinh mà không hề gặp nguy hiểm thực sự. Nó là một mẹo đánh lừa bộ não rẻ tiền.
Ngành công nghiệp mỹ phẩm nắm rất rõ mẹo đánh lừa này. Các lọ tinh chất làm mọng môi thường chứa lượng nhỏ capsaicin. Bạn bôi lên, môi bạn bị kích ứng nhẹ và sưng phù lên do viêm vi mô. Máu dồn về làm đôi môi đỏ rực. Thế là bạn có đôi môi gợi cảm. Chúng ta thương mại hóa sự sưng tấy.
Ranh Giới Của Ngớ Ngẩn
Sự ám ảnh của con người với việc đùa giỡn cùng nỗi đau đã được các tập đoàn vũ khí hóa thành một nghịch lý vật lý tuyệt hảo. Chúng ta đem vị cay nhúng vào thứ vốn sinh ra để làm mát não bộ là kem.
Năm 2018, quán Aldwych Café tại Scotland tung ra món kem mang tên Respiro Del Diavolo (Hơi thở của quỷ). Họ bơm vào viên kem lạnh buốt một lượng capsaicin lên tới một triệu rưỡi độ Scoville. Quán yêu cầu khách hàng phải đủ 18 tuổi và ký giấy miễn trừ trách nhiệm trước khi ăn. Khi viên kem chạm vào lưỡi, bộ não bạn lập tức bị treo máy. Nó không biết phải xử lý tín hiệu lạnh cóng hay tín hiệu bỏng rát. Bạn trả tiền để mua một thứ giải nhiệt nhưng nó lại đốt cháy bạn từ bên trong.
Nhưng người phương Tây chỉ mới dừng lại ở cơn đau vật lý. Ở châu Á, chúng ta còn nâng tầm vị cay lên thành cơn đau tâm lý. Chuỗi Hokkaido Baked Cheese Tart tại Việt Nam từng tung ra món kem ốc quế với cái tên rất nhói là kem “Người Yêu Cũ”. Sự trào phúng nằm ở chỗ món kem tẩm ớt này được mở bán vào tháng 3 năm 2022, ngay giữa mùa tôn vinh tình yêu và sự ngọt ngào.
Lớp vỏ ngoài là sô-cô-la cay xè trộn ớt hiểm. Nó bọc lấy lớp nhân phô mai béo ngậy ngọt ngào bên trong. Cấu trúc chuyển vị của cây kem được thiết kế chính xác như một cú lừa tình cảm. Bạn nếm vị cay đắng hỗn loạn trước rồi mới chạm đến chút ngọt ngào vớt vát. Việc gán vị cay của ớt cho hình ảnh người yêu cũ là một chiến lược tâm lý xuất sắc. Nó xác nhận một điều rằng ớt không còn là gia vị nữa. Nó là một trạng thái cảm xúc.
Từ một cơ chế phòng vệ sinh học trở thành một bùa chú trừ tà dân gian. Rồi nó biến thành một biểu tượng gợi cảm trên điện thoại. Cuối cùng, trái ớt nằm chễm chệ trên cây kem ốc quế để nhắc nhở về những cuộc tình cay đắng. Hành trình của ớt đi qua nền văn minh nhân loại giống như một vở hài kịch đen.
Nghĩ mà xem. Cả một giống loài tự coi mình là thượng đẳng, sáng tạo ra máy tính lượng tử và đưa tàu lên sao Hỏa. Cuối cùng, giống loài đó lại nguyện làm con nghiện tự nguyện cho một tín hiệu hóa học cấp thấp đang gào thét báo rằng phải tránh xa nó ra.
Suy cho cùng, có lẽ chúng ta thà chọn sự cay rát đánh thức giác quan còn hơn là sự vô cảm. Và cũng vì chúng ta đều ngầm hiểu một sự thật phũ phàng giống hệt câu quảng cáo nhại lời bài hát của cây kem kia: Ngọt ngào đến mấy, có tan thành mây 🌶️?