Có một kiểu tranh cãi muôn thuở ở các quán cà phê lúc 11 giờ đêm. Nhóm một tôn sùng những đạo diễn hack não với dòng thời gian vỡ vụn, loại phim xem xong phải lên Reddit tra cứu thêm ba tiếng mới hiểu. Nhóm hai thích cuộn mình trong chăn đọc những câu chuyện chữa lành êm đềm, loại sách đọc xong muốn bỏ việc đi bán hàng rong ở Tây Ban Nha. Chê bai qua lại là chuyện bình thường. Bạn không thể xếp chung mâm một bộ óc chuyên giải phẫu vật lý lượng tử với một nhà hiền triết chuyên viết ngụ ngôn về vũ trụ và định mệnh.
Hoặc ít nhất là chúng ta vẫn tưởng thế.
Hãy đặt Christopher Nolan và Paulo Coelho lên bàn mổ. Một bên là cha đẻ của gã Leonard xăm trổ đầy mình trong Memento, của Dom Cobb mắc kẹt dưới đáy tiềm thức trong Inception, và của cả vị cha già vật lý nguyên tử J. Robert Oppenheimer ngồi trong phòng xử án mà không biết mình là bị cáo hay anh hùng. Một bên là tác giả của cậu bé chăn cừu Santiago trong The Alchemist (Nhà Giả Kim), của tiên tri Elijah bị lưu đày trong The Fifth Mountain, và của gã nhà văn điên cuồng vì một người vợ biến mất trong The Zahir.
Bề ngoài, hai người đàn ông này đứng ở hai thái cực của vũ trụ kể chuyện. Nhưng nếu cạo sạch lớp sơn phủ, bạn sẽ thấy cả hai thực chất đang chơi chung một trò chơi.
Họ xài chung một bản thiết kế.
Mê Cung Và Đường Thẳng
Nolan xây dựng cơ nghiệp bằng một niềm tin cốt lõi. Thứ tự kể chuyện chính là công cụ thao túng tâm lý. Ông băm nhỏ thời gian, xáo trộn nó lên, rồi bắt khán giả tự nhặt từng mảnh ghép. Memento kể lùi để người xem cùng mất trí nhớ. Inception lồng giấc mơ trong giấc mơ, mỗi tầng chạy ở một tốc độ thời gian khác nhau. Interstellar có hành tinh Miller, nơi 1 giờ bằng 7 năm Trái Đất, và bạn ngồi trong rạp cảm giác ruột quặn lại vì biết con gái anh ta đang già đi từng giây. Nolan cố tình làm thế để chúng ta nếm trải chính sự giới hạn nhận thức của nhân vật.
Ngược lại, Coelho kể chuyện thẳng tắp. Santiago chăn cừu, nằm mơ thấy kho báu, gặp ông vua Salem, đi qua sa mạc, tìm thấy bản thân ở kim tự tháp. Elijah trong The Fifth Mountain bị lưu đày, đối mặt cái chết, giác ngộ. Gã nhà văn trong The Zahir mất vợ, phát điên vì ám ảnh, rồi cuối cùng học được rằng tình yêu thật sự cần sự tự do chứ không phải sự sở hữu. Mọi thứ đều diễn ra tuần tự như một bài học đạo đức. Cấu trúc của Coelho sinh ra để truyền tải triết lý sao cho dễ tiêu hóa nhất với đại chúng.
| Khía cạnh | Christopher Nolan | Paulo Coelho |
|---|---|---|
| Trình tự kể | Phi tuyến tính, đảo ngược, đa tầng, đa tuyến song song | Tuyến tính, trình tự thời gian đơn giản |
| Mục đích cấu trúc | Tạo câu đố, hạn chế thông tin để mô phỏng trải nghiệm chủ quan (trí nhớ, thời gian, nhận thức) | Truyền tải bài học tinh thần và triết lý một cách rõ ràng, dễ hấp thụ |
| Vai trò của thời gian | Là một nhân vật tạo áp lực vật lý, tái phân bổ thông tin | Là bối cảnh trung lập cho hành trình nội tâm |
| Kỹ thuật đặc trưng | Kể lùi, đa tầng, các dòng thời gian song song khác tốc độ | Ngụ ngôn giản dị, biểu tượng lặp lại qua điềm báo và giấc mơ |
Noob như mình ngày xưa xem Dunkirk xong vò đầu bứt tai mãi. Ba dòng thời gian chạy song song (một tuần trên bờ biển, một ngày trên biển, một giờ trên không) mà Nolan cứ cắt dựng đan xen như thể quy đổi thời gian là chuyện nhỏ. Mình không hiểu sao tàu biển đi nguyên ngày mà máy bay bay có một tiếng. Trong khi đó, đọc truyện Coelho thì trơn tuột. Cứ đi từ A đến B, gặp ông thầy nào đó, ngộ ra chân lý nào đó, rồi về nhà.
Nhưng bề mặt là thứ lừa tình nhất.
Kẻ Nói Dối, Người Đi Tìm
Nếu gọt bỏ lớp vỏ phi tuyến tính của Nolan và lớp ngụ ngôn của Coelho, xương sống bên trong của cả hai đều gác lên chung một bộ khung kinh điển. Đó là Hành Trình Anh Hùng (Hero’s Journey), bộ khung thần thoại học do Joseph Campbell đúc kết. Ở đó, nhân vật rời khỏi thế giới bình thường, đối mặt thử thách, tìm thấy phần thưởng và trở về với một bản thể mới. Nghiên cứu học thuật đã xác nhận cả Nolan và Coelho đều bám sát khung này, dù hai người không hề rủ nhau.
Sự khác biệt duy nhất nằm ở vạch đích.
| Khía cạnh nhân vật | Christopher Nolan | Paulo Coelho |
|---|---|---|
| Độ tin cậy | Không đáng tin, chủ quan, méo mó (Leonard, Cobb, Oppenheimer) | Đáng tin, khách quan, mạch lạc |
| Bản chất xung đột | Nhận thức luận (không biết đâu là thật) | Tâm lý và tinh thần (sợ hãi, do dự trước vận mệnh) |
| Vai trò người dẫn đường | Thường mơ hồ về đạo đức (Cobb dẫn dắt bằng ảo giác) | Rõ ràng, minh triết (vua Salem, nhà giả kim) |
| Mục tiêu tối thượng | Thường không trọn vẹn và rõ ràng, kết mở | Huyền thoại cá nhân, rõ ràng và đạt được trọn vẹn |
Nhân vật của Nolan là những kẻ kể chuyện không đáng tin, bị mắc kẹt trong ảo giác của chính mình. Cobb xây cả thành phố trong tiềm thức để giam giữ bóng ma người vợ đã khuất. Leonard xăm lên người những manh mối mà chính anh ta có thể đã tự bịa. Oppenheimer nhìn thế giới qua lăng kính chủ quan của một thiên tài bị lương tâm nghiền nát. Cái ảo giác đó lớn đến mức nó nuốt chửng thực tại khách quan, ép họ tự xây nên một nhà tù tâm lý mà khán giả cũng bị nhốt chung vào. Và Nolan đập vỡ chặng cuối của Hành Trình Anh Hùng. Ông để lại một hiện thực lấp lửng, nơi nhân vật chọn sống trong ảo ảnh thay vì đối mặt sự thật. Chiếc con quay ở cuối Inception cứ quay mãi, và bạn cũng quay theo.
Với Coelho thì ngược hoàn toàn. Nhân vật của ông là những kẻ đi tìm sự thật một cách ngoan đạo, đôi khi ngoan đạo đến mức bạn muốn lắc vai bảo “tỉnh đi bạn ơi”. Santiago theo đuổi Huyền thoại cá nhân (Personal Legend) xuyên qua sa mạc, cuối cùng nhận ra kho báu thật nằm ở nơi anh xuất phát, hoàn tất trọn vẹn chu trình ra đi và trở về. Elijah trong The Fifth Mountain bị lưu đày, đối mặt cái chết, rồi giác ngộ theo đúng khuôn mẫu Campbell. Gã nhà văn trong The Zahir thì ám ảnh bởi người vợ mất tích đến mức suýt điên, nhưng cuối cùng học được rằng buông bỏ sự sở hữu mới là con đường đến tình yêu thật sự. Nhân vật của Coelho đi đến tận cùng đau đớn để buông bỏ cái tôi. Họ nhận lấy phần thưởng và hoàn tất chu trình. Sự thật luôn rõ ràng.
Nói cách khác, Nolan và Coelho dùng chung một bản đồ. Một người vẽ rõ nét để chỉ đường, người kia cố tình làm nhòe các đường viền để buộc bạn tự vẽ lại. Cùng là Hero’s Journey, một bên để bạn về đến nhà, một bên để bạn đứng giữa đường tự hỏi nhà ở đâu.
Khi Mê Cung Gặp Odysseus
Rồi, bây giờ đến phần hay nhất.
Bạn đã xem bộ phim mới nhất vừa công chiếu của Nolan chưa? Đó chính là bản chuyển thể sử thi The Odyssey của Homer. Và cái cách Nolan xử lý câu chuyện này khiến mọi thứ mình vừa phân tích ở trên bỗng dưng khớp lại như bánh răng.
Homer chính là cội nguồn của mọi cấu trúc Hành Trình Anh Hùng. Joseph Campbell xây dựng lý thuyết monomyth từ chính Odyssey. Gã kỹ sư chuyên đập nát thời gian suốt hai mươi mấy năm sự nghiệp, cuối cùng đã chọn kể câu chuyện nguyên bản nhất, tuần hoàn nhất của nhân loại, giống hệt cái cách Coelho vận dụng suốt mấy thập kỷ qua.
Nhưng Nolan sẽ không phải là Nolan nếu ông chỉ kể lại Homer cho đẹp.
Trong bản gốc, Odysseus lênh đênh mười năm vì bị thần Poseidon trừng phạt. Nolan lật ngược hoàn toàn: Odysseus lạc không phải vì biển cả, mà vì tội lỗi. Con ngựa gỗ Troy trong bản Nolan là một hành vi phá luật xenia (hiếu khách), truyền thống thiêng liêng nhất của Hy Lạp cổ đại. Odysseus dùng lòng hiếu khách làm vũ khí. Và chàng trả giá bằng mười năm sám hối trên biển.
Calypso giữ chàng bảy năm, nhưng Nolan gợi ý rất rõ rằng chàng không hoàn toàn bị ép ở lại. Đảo Calypso là nơi không có Ithaca, không có Penelope chờ đợi, không có ánh mắt Telemachus hỏi “cha đi đâu suốt hai mươi năm.” Calypso là nơi Odysseus không cần phải là vua. Mình hay thấy kiểu này ngoài đời. Lãnh đạo liên tục “tìm giải pháp mới”, hội nghị này, tái cấu trúc kia, lịch kín mít từ sáng tới khuya. Bận rộn là một dạng Calypso rất hiệu quả.
Và cái kết thì đúng kiểu Nolan. Homer cho Odysseus giành lại sảnh đường, giết sạch đám cầu hôn, đoàn tụ trọn vẹn, tiếp tục trị vì. Nolan từ chối trao phần thưởng ấy. Odysseus nhìn quanh sảnh đường vấy máu và nhận ra: căn phòng này không còn chỗ cho mình. Chàng nhường ngôi cho Telemachus, rồi cùng Penelope lưu vong về phía tây. Không nước mắt. Không ngoái lại.
Nghe quen không? Cobb ở cuối Inception cũng chọn một phiên bản thực tại mà khán giả không biết là thật hay giả. Gã nhà văn trong The Zahir cuối cùng cũng buông bỏ sự sở hữu để tìm lại tình yêu thật sự. Santiago đi hết sa mạc chỉ để nhận ra kho báu nằm ở nơi mình xuất phát. Odysseus chiến đấu hai mươi năm rồi tự nguyện bước ra khỏi ngai vàng.
Chúng ta thích xem phim Nolan để trầm trồ trước những mê cung trí tuệ. Chúng ta hay bĩu môi chê sách Coelho là triết lý hạt tiêu dễ dãi. Nhưng cả hai ông, suốt ngần ấy năm, chỉ đang kể đi kể lại cùng một câu chuyện: một kẻ bị ám ảnh học cách buông tay.
Mê cung vĩ đại nhất hóa ra chưa bao giờ là việc giấu đi lối thoát. Mê cung vĩ đại nhất là chấp nhận rằng chiến thắng đôi khi có nghĩa là đứng dậy, nhường ghế, rồi bước đi.