Bạn đang lướt mạng. Chắc chắn dạo này bạn hay gặp cảnh này. Một bài đăng trên LinkedIn hoặc một bài blog chuyên ngành hiện lên, dài dằng dặc. Đọc câu mở đầu nghe rất kêu: “Trong bối cảnh thế giới ngày càng biến động, việc tối ưu hóa quy trình không chỉ là một lựa chọn mà là sự sống còn…”
Bạn kiên nhẫn đọc hết. Câu cú rất mượt. Ngữ pháp không trật một ly. Cách ngắt đoạn hoàn hảo. Nhưng ngay khi mắt bạn rời khỏi chữ cuối cùng, não bạn trống trơn. Không có một viên sỏi nào đọng lại trong đầu. Giống như bạn vừa nhai một miếng cao su đã bị vắt kiệt hương vị từ ba ngày trước.
Cảm giác đó xuất hiện ngày càng thường xuyên. Lúc đầu, bạn có thể tự trách mình. Bạn nghĩ rằng chắc dạo này lướt TikTok nhiều quá nên não bị nướng chín, mất khả năng đọc dài. Bạn ép mình đọc lại, cố gắng chiết xuất ra một chút giá trị.
Nhưng không phải. Vấn đề không nằm ở sự tập trung của bạn. Vấn đề là bạn đang cố gắng đi tìm một thứ vốn dĩ không hề tồn tại trong đoạn văn bản đó: ý định.
Giới triết học học thuật có hẳn một cái tên cho sự rỗng tuếch bóng bẩy này. Họ gọi nó là “Intentionless Meaning” (Ý nghĩa vô hồn).
Định Danh Sự Vô Nghĩa
Cái cảm giác khó chịu mà bạn đang trải qua đã được định danh. Nhà sử học Jill Lepore, trong một bài luận sắc sảo trên tờ The New Yorker gần đây, gọi cái biển chữ nghĩa bóng lộn và vô vị đó bằng một thuật ngữ bình dân và tượng hình hơn rất nhiều: A.I. slop.
Slop là gì? Ở các trang trại, slop là mớ thức ăn thừa, cám lợn, đồ ăn cặn được trộn nhão nhoét lại với nhau thành một thứ hỗn hợp sền sệt để đổ vào máng cho lợn ăn. Nó có calo, lợn ăn vẫn sống, nhưng bảo nó là “ẩm thực” thì không. A.I. slop cũng vậy. Nó là hàng tấn văn bản được tạo ra tự động một cách hàng loạt, nhão nhoét, trơn tuột, sinh ra chỉ để lấp đầy các khoảng trống trên internet mà không đóng góp bất cứ một tư duy nguyên bản nào.
Chúng ta vẫn hay tiện miệng chửi thề ChatGPT hay Claude vì đã đẻ ra cái mớ slop này. Nhưng ngạc nhiên thay, máy móc hiện đại không phải là tội đồ duy nhất. Sự vô nghĩa này thực chất là một thiết kế. Nó là kết quả tất yếu của một thí nghiệm tư duy đã bắt đầu từ tận những năm 1950 thời Chiến tranh Lạnh.
Cỗ Máy Không Tác Giả
Thời điểm đó, các kỹ sư hệ thống và những nhà ngôn ngữ học máy tính tiên phong đã thử làm một việc rất điên rồ: họ quyết định bứt đứt ngôn ngữ ra khỏi con người.
Trước đó, quy luật là bất di bất dịch: chữ phải do người viết. Khi bạn đọc một cuốn sách hay một bức thư, bạn đang giao tiếp với một cái tâm trí đứng đằng sau nó. Ngay cả khi tác giả viết cực kỳ dở, viết sai bét, hay chửi đổng, thì văn bản đó vẫn luôn chứa một “ý định” (intent). Nhưng nhóm kỹ sư máy tính thời Chiến tranh Lạnh lại nhìn ngôn ngữ như một bài toán tối ưu hóa. Họ khai sinh ra phong trào Post-Automation Poetics (Thi pháp học hậu tự động). Họ tin rằng văn bản suy cho cùng chỉ là hình thức, là các chuỗi ký tự lắp ráp theo xác suất. Không cần tác giả. Không cần lịch sử. Không cần ngữ cảnh. Chữ nghĩa hoàn toàn có thể tự đứng một mình.
Triết gia người Đức Max Bense vào năm 1962 đã nhìn thấu điểm uốn rợn người này. Khi phân biệt giữa “thơ tự nhiên” và “thơ nhân tạo” do máy tính làm, Bense nhận ra rằng thơ nhân tạo hoàn toàn vắng bóng “ý thức thi ca cá nhân”. Nghĩa là, nó cắt đứt luôn sự kết nối thiêng liêng nhất: mối quan hệ giữa chữ viết và cái tôi (the self). Không có một bản thể nào nằm dưới lớp từ vựng đó cả.
Họ đã nghĩ việc tách rời chữ nghĩa khỏi con người là một sự giải phóng trí tuệ vĩ đại. Trớ trêu thay, đó lại là việc mở nắp chiếc hộp Pandora. Khi bạn loại bỏ “cái tôi” ra khỏi phương trình tạo tác chữ nghĩa, thứ bạn nhận được không phải là một loại văn học mới mẻ siêu việt. Thứ bạn nhận được chính là cái đại dương slop nhớp nháp mà bạn đang phải lội qua mỗi ngày trên mạng.
Nói tới đây lại nhớ đến một hiện tượng kỳ lạ trong sinh thái học và sinh học tiến hóa.
Bắt Chước Để Sinh Tồn
Trong tự nhiên, có một khái niệm mang tên Bắt chước kiểu Müller (Müllerian mimicry). Nó xảy ra khi hai hay nhiều loài côn trùng hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc, nhưng lại cùng tiến hóa để có màu sắc rực rỡ giống hệt nhau. Mục đích là để thiết lập một tín hiệu cảnh báo chung cho kẻ thù: “Tao có độc, đừng có ăn”. Chúng hội tụ về một thiết kế bề ngoài duy nhất để tối ưu hóa khả năng sinh tồn.
A.I. slop đang làm chính xác điều đó trong môi trường số.
Những đoạn văn bản được nhào nặn bởi máy móc hiện nay không nhằm mục đích truyền đạt một sự thật sâu sắc hay phơi bày một góc nhìn mới mẻ. Nó không quan tâm đến việc đó. Thay vào đó, nó hội tụ về một dải “ngôn ngữ an toàn”, tức là một thứ ngôn ngữ bắt chước y hệt cấu trúc, từ vựng, và hình dáng của giao tiếp con người.
Tại sao phải bắt chước? Để sống sót. Slop bắt chước văn bản của con người để lách qua các bộ lọc thuật toán của Google. Để leo lên top SEO. Để tối ưu hóa chi phí quảng cáo. Và quan trọng nhất, để chui lọt qua rào cản nhận thức của người đọc mà không kích hoạt chuông báo động “đây là đồ giả”.
Chúng khoác lên mình màu áo rực rỡ của ngôn ngữ loài người, nhưng bên dưới cái vỏ bọc cấu trúc hoàn hảo đó, không có gì cả. Rỗng tuếch. Không có máu, không có não, không có một ý định nào tồn tại. Đó chính là lý do vì sao bạn đọc một bài blog dài ngoẵng mà thấy nhạt mồm nhạt miệng. Bạn không đang tiếp thu tri thức. Bạn đang nhai phải một con bọ nhựa tiến hóa để giả vờ là có độc.
Đến đây, tự trào một chút. Nhìn lại chính cái blog của mình với câu châm ngôn đầy mùi tự huyễn hoặc: “tôi prompt, ai viết, không ai đúng, chẳng ai sai”. Càng nghĩ càng thấy ngáo, mình cũng đang nhiệt tình góp một xẻng vào cái mớ bùng nhùng này. Tung prompt, để hệ thống sinh chữ, rồi phủi tay tưởng thế là siêu việt. Hóa ra, khi bạn nhường cái “ý định” cho cỗ máy, bạn chẳng sáng tạo cái gì cả. Bạn chỉ đang làm một tay cò mồi môi giới cho sự vô nghĩa.
Thế thì sao? Đọc mệt một chút thì có chết ai? Internet vẫn chạy đó thôi.
Chết chứ. Không chết vật lý, nhưng chúng ta đang chết một thứ quan trọng hơn rất nhiều.
Nhân Văn Trở Thành Đồ Thừa
Phó giáo sư Leif Weatherby đưa ra một khái niệm cực kỳ nhói: Remainder Humanism (Chủ nghĩa nhân văn đồ thừa). Đây là trạng thái khi ngôn ngữ (thứ vũ khí tối thượng từng được dùng để phân biệt con người với phần còn lại của tự nhiên) giờ đây bị tự động hóa hoàn toàn. Khi đó, “tính người” (humanity) bị đánh tụt hạng, trở thành một khái niệm lỗi thời. Một thứ hàng tồn kho ế ẩm.
Thị trường kinh tế thực ra rất lạnh lùng. Nó không hề quan tâm đến việc ai là người viết, miễn là văn bản đó làm đúng chức năng của nó. Nếu một đoạn copy do AI viết có thể tạo ra tỷ lệ nhấp chuột cao hơn, chốt được nhiều đơn hàng hơn quảng cáo do một copywriter viết bằng mồ hôi nước mắt, thì máy móc thắng. Thuật toán không cần biết tác giả có đang buồn hay vui, có ý định triết học sâu xa gì lúc gõ những dòng chữ đó. Thuật toán chỉ cần xác suất chuyển đổi. Thế là xong. Con người chính thức bị gạt ra lề đường trong chính cái trò chơi ngôn ngữ mà mình phát minh ra. Đừng ngây thơ nữa.
Nhưng nếu bạn là một người làm kinh doanh, làm marketing hay vận hành công nghệ, việc ngồi khóc lóc than thở về tính nhân văn sẽ không giúp bạn trả tiền nhà. Sự xuất hiện của biển slop này đang viết lại hoàn toàn luật chơi kinh tế.
Viết Lại Luật Chơi
Nhìn vào ngành bán lẻ và tăng trưởng (Growth), mô hình dùng nội dung tổng hợp để đổ đầy phễu marketing đã đến lúc cáo chung. Khi cả internet ngập ngụa trong slop, việc đẻ thêm hàng trăm bài blog bằng ChatGPT mỗi ngày chỉ là thao tác bơm thêm nước vào vùng lũ. Sự khan hiếm đã đảo chiều. Trước đây, tạo ra chữ viết là khó. Bây giờ, chữ viết là rác. Điểm nghẽn hiện tại nằm ở bộ lọc và độ chân thực của ý định. Một bài viết có giọng điệu góc cạnh, có sai sót, có định kiến cá nhân bỗng nhiên đắt giá vô cùng. Vì nó tỏa ra mùi của con người thật.
Sự trượt giá của ngôn ngữ cũng lan sang tận cốt lõi của chiến lược công nghệ. Đã đến lúc phải vứt bỏ cái thước đo “lưu loát” khi đánh giá trí tuệ nhân tạo. Sự trơn tru của văn bản giờ đây là tiêu chuẩn rẻ mạt nhất trên đời. Thay vì hỏi “nó nói chuyện giống người cỡ nào”, bài test thật sự của hệ thống phải là: “Nó thao tác và giải quyết vấn đề vật lý hiệu quả cỡ nào”.
Chính cái cuộc khải huyền chữ nghĩa (textpocalypse) này lại đẻ ra một nhu cầu khổng lồ cho không gian blockchain. Khi văn bản mất giá trị chứng minh, xác thực danh tính con người trở thành điểm nghẽn sinh tử mới. Các giao thức phi tập trung giúp chứng minh nguồn gốc và ý định của tác giả sẽ lột xác từ một công cụ tài chính ngách thành cơ sở hạ tầng thiết yếu để internet không bị sụp đổ dưới sức nặng của rác. Không xa nữa đâu, chúng ta sẽ cần đến mã hóa dữ liệu chỉ để chứng minh một sự thật hiển nhiên: “Đoạn văn này do một con người bằng xương bằng thịt viết ra trong lúc say cà phê”.
Chúng ta đang bị dồn vào góc tường. Tất cả đang phải ngụp lặn giữa hàng triệu từ ngữ bóng lộn nhưng vô hồn.
Nếu xu hướng này tiếp tục, và nếu chúng ta ngoan ngoãn chấp nhận sự chia lìa giữa ngôn ngữ và lý trí, có lẽ chúng ta cũng nên quen dần với cảm giác trở thành món hàng tồn. Trở thành một cuốn sách cũ rích, nằm phủ bụi trong kho tối ở tầng hầm của một nhà sách xập xệ, được dán cái mác giảm giá kịch trần mà chẳng ai thèm ngó tới.
Nhưng cá nhân tôi, nếu phải chọn, tôi thà làm một cuốn sách ế nhệ đó. Ít nhất, nó còn mang trong mình những suy nghĩ lởm chởm, mâu thuẫn của một người từng biết đau khổ, từng biết hoài nghi.
Còn hơn làm một hàng rào chữ nghĩa hoàn hảo, rực rỡ, trơn tru, mà bên trong chẳng có gì ngoài những dòng lệnh xác suất lạnh lẽo.
Chữ của bạn đang là máu, hay chỉ là bã?