Dạo này mở LinkedIn lên, không khí nó nghẹt thở một cách kỳ lạ.
Dân văn phòng rủ nhau đi học prompt engineering, tranh nhau lấy mấy cái chứng chỉ AI, mắt thì dán vào màn hình đầy những bài đăng khoe lay-off survival. Mình ngáo ngáo ngồi pha ly cà phê, nhìn cái cảnh người ta lo sốt vó giữ chặt cái ghế của mình, tự nhiên thấy gợn gợn.
Có gì đó sai sai ở đây. Bạn đang cố giữ cái gì? Một công việc ổn định? Một chức danh in trên card visit?
Sự thật là, thứ đang bốc hơi lúc này chính là lớp vỏ bọc.
Kẻ Lừa Đảo Vĩ Đại Nhất
Hoạt động sâu bên trong bộ máy của các doanh nghiệp quy mô lớn, mình nhận ra một định luật khá thú vị. Trong một ngày làm 8 tiếng, thời gian thực sự dùng năng lượng để giải quyết vấn đề cốt lõi thường chỉ chiếm một phần nhỏ. Phần lớn thời gian còn lại được dùng để duy trì chính hệ thống đó: đồng bộ thông tin, đóng gói dữ liệu, và giữ cho các mắt xích giao tiếp không bị đứt. Đây không phải là sự lãng phí. Nó là lực ma sát bắt buộc để giữ cho một tổ chức khổng lồ không bị sụp đổ.
Cái khung 8 tiếng đó, cái chức danh “Manager” đó, hay cái KPI hàng tháng đó thực chất chỉ là một cái thùng container. Người ta gọi cái thùng đó là một “Job”.
Thực chất, bạn đang chơi rất đúng luật của một trò chơi do người khác thiết kế.
“Job” (Nghề) là một cấu trúc tĩnh. Nó là cái hộp do các tổ chức đúc ra để đóng gói sức lao động thành hàng hóa dễ mua bán, dễ đo lường. Bạn đắp một đống chứng chỉ, mặc đúng dress code, nói đúng thứ tiếng lóng của ngành, và thế là bạn pass.
Còn “Work” (Làm việc) là sự đổ mồ hôi thực tế. Là năng lượng nhiệt động học bạn bỏ ra để giải quyết một rắc rối có thật trong cuộc sống. Nó gai góc, nó bề bộn, và nó không bao giờ có template mẫu.
Nhiều thập kỷ qua, chúng ta bị tẩy não để tin rằng chui vào được cái hộp “Job” có nghĩa là chúng ta đang làm “Work”. Không. Cái hộp đó chỉ là một bản hợp đồng biểu diễn, nơi bạn nhận lương để đóng vai nhân viên mẫn cán.
Nhắc tới hợp đồng biểu diễn, mình lại nhớ tới một ông nội lừa đảo khét tiếng. Frank Abagnale trong bộ phim Catch Me If You Can. Ông này mặc bộ đồ phi công của hãng Pan Am, xách vali đi qua cửa an ninh, ký séc bằng tên giả, tán tỉnh các cô tiếp viên, rồi bay chùa hàng triệu dặm.
Frank Abagnale không biết lái máy bay. Ông ta không hề có năng lực thực thi công việc thực tế. Nhưng ông ta nắm bắt được hoàn hảo cái vỏ bọc của nghề. Đó là đồng phục chuẩn chỉnh, phong thái tự tin, và những từ lóng chuyên ngành học lỏm từ phim ảnh.
Hệ thống tuyển dụng và kiểm soát của con người được thiết kế để verify cái vỏ bọc đó, chứ không phải năng lực thật. Thấy đồng phục đúng, hệ thống tự động gật đầu. Không ai buồn hỏi thêm câu nào.
Và đây là cú twist.
Máy Gây Mê Bằng Thuật Toán
AI hiện tại chưa thể ra công trường khuân gạch, chưa thể trực tiếp dập lửa một vụ khủng hoảng truyền thông cần một cái ôm xoa dịu bằng xương bằng thịt. Nó không thể xử lý những rắc rối xương xẩu và đầy tính người. Tức là, AI chưa giỏi làm “Work”.
Nhưng AI lại chính là Frank Abagnale vĩ đại nhất lịch sử.
Nó viết email chuẩn chỉnh hơn bạn. Nó làm slide theo đúng template nhanh hơn bạn. Nó tổng hợp báo cáo đúng thứ ngữ pháp doanh nghiệp rỗng tuếch sắc sảo hơn bạn. AI mặc cái đồng phục “Job” vừa vặn đến mức hệ thống sẽ tự động gật đầu với nó. Nó là bậc thầy trong việc giả mạo cái container.
Vậy nên, nếu bạn hoảng loạn vì AI, đó là bởi vì bạn đang nhận ra rằng suốt bao năm qua, bạn không thực sự “Work”. Bạn chỉ đang mặc đồng phục và đi loanh quanh trong sân bay.
Giờ thì có kẻ mặc đẹp hơn bạn. Tháo chạy thôi.
Nhưng tại sao chúng ta lại thèm khát cái vỏ bọc tĩnh lặng đó đến vậy? Tại sao ý nghĩ phải cởi bỏ cái hộp “Job” ra lại làm ta hoảng sợ?
Nhà phân tích Scott Barker có một góc nhìn chọc trúng tim đen. Kẻ thù cướp đi tương lai của bạn đang nằm ngay trong túi quần bạn.
Ông gọi nó là những Cỗ máy phân tâm. Thuật toán của TikTok, Facebook, hay Instagram không tra tấn bạn bằng roi vọt. Nó tiêm dopamine vào tĩnh mạch bạn qua những cú vuốt vô tận, tối ưu hóa sự dễ chịu đến mức bạn tê liệt.
Đi làm cái “Job” chán ngắt 8 tiếng, bạn bị vắt kiệt. Về nhà, bạn thả phịch người xuống sofa và lướt. Não bạn bị gây mê hoàn toàn. Bạn không còn tí sinh lực nào để nghĩ về “Work”, để giải quyết những vấn đề nhức nhối thực sự ngoài kia như sự cô lập con người, biến đổi khí hậu, hay cơ sở hạ tầng sự thật đang đổ nát.
Cai trị bằng khoái lạc lúc nào cũng hiệu quả hơn cai trị bằng nỗi đau. Vì nạn nhân sẽ tự nguyện đưa tay ra còng.
Chính sự gây mê này khiến chúng ta bám chặt lấy cái ghế văn phòng. Vì ở đó, chúng ta được trả tiền để tỏ ra bận rộn. Bạn không cần tự chủ. Bạn chỉ cần làm đúng theo quy trình. Đời là thế.
Sống Sót Nhờ Làm Việc Thật
Thế giới đang bước vào cái thập kỷ mà mọi cấu trúc tĩnh đều sẽ bị vỡ nát. Các công ty sẽ không còn là những bộ máy cồng kềnh chứa hàng nghìn nhân sự đi lại lờ đờ nữa. Họ sẽ co cụm thành những hạt nhân bé xíu chạy bằng AI.
Nếu cứ cố đi học thêm khóa kỹ năng prompt ChatGPT để làm cái vỏ bọc của mình dày thêm, bạn đang chơi một game cầm chắc phần thua. Đừng ngây thơ nữa.
Lời giải không nằm ở việc update hồ sơ. Lời giải là chui ra khỏi sân bay. Bỏ lại bộ đồng phục.
Lượng “Job” đang bốc hơi nhanh chóng, nhưng lượng “Work”, tức là những rắc rối trần trụi chờ người giải quyết, lại đang bùng nổ ở mức cao nhất trong lịch sử.
Chỉ cần bạn giành lại được hệ thần kinh của mình từ cỗ máy gây mê, chọn một vấn đề đủ khó, đủ xương xẩu, và lao vào giải quyết nó bằng năng lượng thực tế. Giải những bài toán mà một mô hình ngôn ngữ không thể chạm tay tới. Tiền, cuối cùng, chỉ là hệ quả tất yếu khi có ai đó chịu đứng ra dọn dẹp một cục nợ cho xã hội. Thế là xong.
Frank Abagnale cuối cùng cũng bị bắt. Hệ thống kiểm soát không hề thông minh lên. Lỗ hổng là ông ta không thể cứ bay chùa mãi trên một bầu trời đầy bão mà không biết cách cầm bánh lái.
Ngày hôm nay, AI đã lột trần bộ đồng phục của bạn. Hành khách thì đang la hét ngoài kia, đòi một người biết bay thực sự.
Câu hỏi là: bạn sẽ bước vào buồng lái, hay vẫn đứng bơ vơ giữa đường băng khóc đòi lại cái áo khoác rỗng tuếch?