Nhớ cái hồi chưa có internet bùng nổ, đi du lịch bụi đâu cũng phải kè kè cuốn sách hướng dẫn Lonely Planet. Nó là sinh mệnh. Không có nó thì mù tịt đường sá, quán ăn, chỗ ngủ.
Giờ thì khác. Đi đến tận cùng thế giới, Google Maps và TripAdvisor lo hết. Ba lô nhẹ tênh. Thế nhưng lạ thay, trước mỗi chuyến đi, mình lại tẩn mẩn nhét vào một cuốn sách dày cộp. Không phải sách hướng dẫn. Mà là tiểu thuyết, sách kỹ năng, hay một cuốn khảo luận triết học nào đó mua từ năm ngoái chưa kịp bóc màng co.
Nhét vào, rồi đinh ninh: “Ra biển nằm ghế dài, sóng vỗ rì rào, mình sẽ đọc hết cuốn này. Thế mới là thư giãn.”
Thực tế thì sao? Cả chuyến đi, cuốn sách nằm bẹp dí dưới đáy ba lô, kẹp giữa cái quần đùi bơi ẩm ướt và mớ dây cáp sạc rối nùi. Mình không mở ra trang nào. Mang theo cho nặng, rồi mang về trong sự tội lỗi mỏng nhẹ: “Lại một chuyến đi lãng phí thời gian.”
Đi chơi mà. Đâu phải để đọc sách.
Nhưng cái sự tội lỗi ấy, cái kỳ vọng phải “đọc được một cuốn sách để lấy lại vốn” ấy, nó đến từ đâu? Tại sao hình dung của chúng ta về sự thư giãn lại đi kèm với một cái KPI hoàn thành nhiệm vụ?
Máy tính chạy ngầm
Khi nằm trên bãi biển ở Panama hay cầm lon bia lạnh ở Phú Quốc, chúng ta tưởng mình đã ngắt kết nối. Laptop gập lại, Slack tắt thông báo.
Không. Chiếc laptop thực sự vẫn đang chạy nền trong não.
Chúng ta không mang theo công việc, nhưng chúng ta mang theo phương pháp luận của công việc. Chúng ta áp bảng Excel lên bãi biển.
Tiếng rì rào của sóng không lấp được tiếng gõ lạch cạch của một gã kế toán nội bộ. Gã ta liên tục kiểm toán: “Chuyến này đi hết bao nhiêu tiền? Thời gian này nếu ở nhà mình giải quyết được bao nhiêu task? Để tối ưu hóa chi phí cơ hội, ít ra mình cũng phải đọc hết nửa cuốn sách chứ?”
Đó là lý do chúng ta nhét cuốn sách vào ba lô. Không phải vì thực sự muốn đọc. Mà vì cuốn sách là một tờ hóa đơn chứng từ. Nó là bằng chứng cho việc chúng ta đang tạo ra “lãi” cho một khoảng thời gian trống trải.
Cảm giác đó có tên. Giới nghiên cứu gọi nó là sự tài chính hóa nhận thức (Financialization of Consciousness). Về bản chất, đây là trạng thái khi não bộ từ chối đối xử với thời gian rảnh như một thứ miễn phí. Nó ép chúng ta phải coi sự chú ý, cảm xúc và cả sự nghỉ ngơi như những khối tài sản. Và đã là tài sản thì bắt buộc phải mang đi đầu tư sinh lời, thay vì chỉ đơn giản là để đó và tận hưởng.
Rủi ro của khoảng trống
Vấn đề không phải là bạn lười đọc sách. Vấn đề là bộ não của một con người hiện đại được thiết kế để không cho phép bất kỳ khoảng trống nào miễn phí.
Mọi hành động, kể cả nằm ườn phơi nắng, đều bị đưa qua máy quét ROI (Return on Investment). Giới hạn của sự tối ưu hóa không dừng lại ở công việc, nó tràn vào cả những lãnh địa phi kinh tế như tình bạn, tình yêu và sự nghỉ ngơi. Chúng ta mắc hội chứng phân ly trải nghiệm (Experiential Dissociation), mất kết nối với trải nghiệm thực tại vì đầu óc bận đánh giá xem cái thực tại này có “đáng giá” không.
Mình nhận ra điều này khá trễ. Mất bao chuyến đi biển, mang vác nặng nề, tự chửi bản thân vô kỷ luật. Cho đến khi hiểu ra: mình chưa bao giờ thực sự hình dung đúng về bản chất của niềm vui (Joy).
Niềm vui thuần túy không nằm trong việc “hoàn thành” một việc gì đó. Nhưng trong thời đại mà mọi thứ đều bị đo lường, chúng ta không biết cách tiêu thụ niềm vui nếu nó không đi kèm một cái KPI. Chúng ta cải trang sự nghỉ ngơi thành một khoản đầu tư sinh lời. Phải đọc sách, phải thiền được ba mươi phút, phải có hình up Facebook để làm tài nguyên giao tiếp.
Thứ gì không sinh lời, não bộ tự động gắn nhãn là rủi ro.
Lãi suất của thực tại
Nhà văn người Ý Luigi Pirandello từng nói một câu sắc lẹm: “Cuộc sống không gì hơn một kẻ cho vay nặng lãi: nó đòi lãi suất cực cao cho một vài thú vui nhỏ nhoi mà nó ban phát.”
Pirandello nói về sự khắc nghiệt của số phận. Nhưng ở thế kỷ 21, kẻ cho vay nặng lãi không nằm ngoài kia. Nó nằm ngay trong đầu chúng ta. Sự tài chính hóa nhận thức biến chúng ta thành những con nợ của chính mình. Đi chơi phải “gỡ gạc” lại bằng việc nghỉ ngơi thật năng suất.
Chừng nào bạn còn mang cuốn sách đi biển để hy vọng nó sinh lời cho trí tuệ, chừng đó bạn vẫn đang trả lãi cắt cổ cho một chuyến đi không có thật.
Lần tới, hãy để cuốn sách ở nhà. Nhìn sóng vỗ, và dũng cảm chấp nhận rằng: bạn đang vứt tiền qua cửa sổ, và điều đó hoàn toàn ổn.