Slide số 47.
Không biết ai đang trình bày. Không nhớ agenda. Chỉ biết mình đang ngồi đây, lọt thỏm trong chiếc ghế xoay văn phòng, nhìn màn chiếu mà đầu óc đã trôi đi đâu đó từ slide thứ mười mấy. Cái kiểu “người trong phòng nhưng không có mặt” mà ai đi làm đủ lâu đều biết mặt.
Thế rồi mình nhắm mắt. Không phải để ngủ. Để ngửi.
Mùi từ ngực, từ cổ áo kéo mình ra khỏi cái slide đó trong vòng chưa đến một giây. Không phải quyết định nhớ. Không phải cố. Chỉ là… đi. Mũi không hỏi bạn có muốn không.
Có một điều kỳ lạ về mũi mà mắt hay tai không làm được.
Thị giác, thính giác, xúc giác đều phải ghé qua một “trạm trung chuyển” trong não trước khi chạm vào vùng cảm xúc và ký ức. Mũi thì không. Khứu giác có đường kết nối gần như thẳng vào trung tâm ký ức và cảm xúc, không cần xếp hàng qua bộ lọc lý tính. Đó là lý do bạn có thể cố hết sức mà không nhớ ra giọng nói của ai đó, nhưng mùi trên áo họ thì không cần cố nhớ.
Nó tự về.
Hồi ở Varanasi, mình đang đi qua một con hẻm dẫn ra sông Hằng thì một nhóm người đầu cạo nhẵn lao băng qua, hô vang những tiếng gì đó, trên vai là một thứ bọc vải đỏ. Mùi trầm hương bay ngược chiều gió. Mình không kịp hiểu chuyện gì thì họ đã khuất sau góc phố. Người chết cần đến Manikarnika Ghat càng sớm càng tốt, nên họ chạy. Đó là sự tôn kính ở Varanasi: chạy để linh hồn không phải chờ lâu ở cõi tạm này.
Mình đứng đó vài giây, mùi trầm còn lơ lửng.
Bây giờ, cách đó nhiều năm, cái mùi từ cổ áo trong phòng họp đủ để kéo mình về cái hẻm đó. Không phải hình ảnh con hẻm. Không phải tiếng hô. Là cái cảm giác đứng đó, biết mình đang ở giữa một thứ gì đó rất lớn mà không biết đặt tên là gì.
Địa lý học bằng mũi
Mỗi vùng đất có mùi của riêng nó.
Mùi nhang ở Varanasi khác mùi gỗ thơm ở Yên Bái. Mùi chợ ở biển đảo khác mùi chợ ở làng quê Bắc Bộ. Mùi khoai tây luộc trong căn bếp teahouse ở Langtang, độ cao bốn nghìn mét, nơi rau xanh là xa xỉ phẩm và khoai tây là vua. Và mùi dấm bỗng bún ốc nguội mà Vũ Bằng, di cư vào Sài Gòn sau 1954, ngồi nhớ Hà Nội đến mức viết: “chảy nước mắt ra, như khóc.” Nước mắt vì ớt hay vì nhớ, Vũ Bằng cố tình mập mờ không nói rõ.
Thứ đập vào người không chỉ là cảnh. Không chỉ là âm thanh. Mà là mùi.
Và mùi không có bộ lọc “đáng nhớ” hay “không đáng nhớ.” Nó ghi vào hết. Mùi gỗ đàn hương ninh theo cân ở Manikarnika Ghat, gia đình giàu dùng trầm, gia đình nghèo dùng bạch dương, ký ức mùi đó không phân biệt giai cấp nào. Tinh dầu cà cuống thì khác hơn. Một loài côn trùng gần như biến mất vì thuốc trừ sâu, từng là linh hồn của bún thang Hà Nội, một giọt đủ làm cả bát thơm theo cách không gì thay thế được. Con vật biến mất, nhưng mũi thì không quên.
Hà Nội đặc quánh theo đúng nghĩa đen. Tháng ba tháng tư độ ẩm 98%, hít một hơi thấy phổi uống nước. Mùi bún ốc, mùi nước thải, mùi xe máy quện vào nhau thành một thứ sệt không có khoảng trống. Vậy mà Vũ Bằng ở Sài Gòn viết về bún ốc nguội hay hơn những người đang ngồi ngay tại Hà Nội. Nguyễn Tuân viết về phở từ Helsinki. Khoảng cách là gia vị cuối cùng, thứ không quán nào bán, không ai nêm, nhưng thiếu nó thì bát nào cũng nhạt.
Chai 50ml trên ngực áo không lưu nước hoa. Tôi ép nó lưu địa lý. Chỉ là địa lý đó được nén lại, không cần bản đồ.
Etat Libre d’Orange là nhà nước hoa Pháp có thói quen đặt tên như thể họ thích làm người ta bối rối. “Je Suis Un Homme” (Tôi Là Đàn Ông) là một dòng nước hoa. “Sécrétions Magnifiques” có nghĩa đen là dịch tiết cơ thể, tên mà hầu hết người không dám đọc to tại quầy. Và “I Am Trash”, hay tên đầy đủ tiếng Pháp là “Les Fleurs du Déchet” (Những Bông Hoa Từ Rác).
Không phải tên tự chế giễu. Đó là một tuyên bố triết học được đặt trên nhãn chai.
Sáu trong số các thành phần của chai này được làm từ nguyên liệu tái chế vòng hai (upcycled): cánh hoa hồng đã qua chưng cất lần đầu rồi được chiết lại, gỗ tuyết tùng thải ra từ công nghiệp trước khi đi thành nhiên liệu, bã táo từ nhà máy nước ép thay vì thành thức ăn gia súc. Phế liệu thật, không phải ẩn dụ.
Người ta phân nước hoa thành bảy nhánh: fougere, chypre, amber, floral, citrus, woody, aromatic. “I Am Trash” không được xếp vào floral, dù làm từ cánh hoa. Cánh hoa đã qua sử dụng một lần, không đủ tiêu chuẩn. Phế liệu không được làm floral.
Kệ. Mình tạm coi nó là floral đi cho đỡ mua thêm nữa.
Lý do mua một chai tên “I Am Trash” thì khó giải thích với người chưa bao giờ nhắm mắt ngửi cổ áo giữa phòng họp. Với người đã từng làm vậy, người hiểu tại sao một mùi hương lại kéo được bạn ra khỏi slide 47 trong khi bao nhiêu kỹ thuật thiền định khác không làm nổi, thì không cần giải thích gì cả.
Slide số 47 vẫn đang chạy.
Mình ngồi đó, mắt nhắm, và trong vài giây, mình không còn là người đang họp. Mình là cái hẻm ở Varanasi với mùi trầm bay ngược chiều gió. Mình là teahouse ở Langtang với mùi khoai tây luộc trong không khí loãng bốn nghìn mét. Và bát bún ốc nguội mà Vũ Bằng nhớ đến chảy nước mắt, cách Hà Nội cả nghìn cây số.
Tất cả những thứ đó được nén vào một chai làm từ phế liệu, ‘bám’ trên cổ áo đi họp.
Bạn không mang ký ức đến phòng họp. Ký ức là bạn. Mũi chỉ nhắc lại điều đó, đôi khi bằng một chai nước hoa tên “I Am Trash.”