Mỗi năm, vào ngày 25 tháng Tư, cả một quốc gia thức dậy trước bình minh. Buổi lễ rạng đông ANZAC Day ở Úc kéo hàng triệu người ra đường lúc 4 giờ sáng, đứng im trong bóng tối, và dành 60 giây để nhớ những người đã chết. 60 giây đó, thành thật mà nói, là 60 giây mạnh nhất trong cả năm. Bạn đứng đó, sương lạnh, và hiểu rõ mồn một rằng mình may mắn đến mức nào khi còn sống. Rồi 4 giờ 02 phút. Cảm giác đó bay mất.
Không phải vì bạn bạc bẽo. Không phải vì bạn vô tâm. Mà vì bộ não con người được thiết kế để quên.
Lốp xe xẹp mỗi sáng
Jords viết một bài mà mình đọc xong thì ngồi im mất vài phút. Ông ví hạnh phúc và lòng biết ơn như lốp xe: không bao giờ tự giữ hơi. Mỗi sáng thức dậy, lốp xẹp một ít. Không phải xe hỏng, mà cấu trúc lốp nó vậy: cao su có lỗ vi mô, hơi rò rỉ không ngừng. Bạn phải bơm. Hàng ngày.
Nghe buồn, nhưng đúng đến mức khó chịu.
Năm 1978, nhà tâm lý học Philip Brickman và đồng nghiệp tại Đại học Northwestern công bố một nghiên cứu mà đến giờ vẫn được trích dẫn rộng rãi: so sánh mức hạnh phúc giữa người trúng xổ số và người bị liệt nửa thân. Kết quả? Người trúng xổ số không hạnh phúc hơn nhóm đối chứng. Còn người bị liệt, tuy buồn hơn, nhưng không buồn đến mức bạn tưởng. Cả hai nhóm đều từ từ trôi về một mặt nước nào đó. Giới tâm lý học gọi cái mặt nước đó là “thích ứng khoái lạc” (hedonic adaptation): bộ não tự động hiệu chỉnh ngưỡng cảm xúc về mức nền, bất kể bạn vừa trúng số hay vừa mất cả hai chân.
Nghĩa là gì? Nghĩa là cái cảm giác may mắn khi bạn đứng trong buổi lễ rạng đông, bộ não sẽ cho nó bay hơi. Không phải vì bạn muốn, mà vì nó phải làm vậy để bạn tiếp tục hoạt động. Một cỗ máy lúc nào cũng đắm chìm trong biết ơn thì sẽ không buồn đi săn nữa.
Jords tự nhận mình “đủ ngu để quên thứ tốt cho mình mỗi ngày trong tuần.” Câu đó không phải tự hạ, mà tự chẩn đoán. Và chẩn đoán đó đúng cho gần như tất cả mọi người.
Ai la?
Nhưng khoan. Nếu quên là mặc định của não bộ, thì cách chữa là gì?
Jords đề xuất một thứ nghe hơi kỳ: tự rung chuông cho mình. Ông mượn hình ảnh con chó của Ivan Pavlov, nhà sinh lý học người Nga thế kỷ 19, người phát hiện rằng bạn có thể huấn luyện phản xạ bằng cách lặp đi lặp lại một kích thích đi kèm phần thưởng. Chó nghe chuông đủ lần kèm thức ăn, sau đó nghe chuông là chảy nước miếng, dù chẳng có thức ăn nào.
Jords nói: bạn cũng là con chó đó. Và bạn cần tự rung chuông.
Mỗi ngày, cố ý dừng lại vài giây và nhắc bản thân rằng mình đang an toàn, đang được ăn no, đang ngồi trong một căn phòng có điều hòa trong khi một tỷ người ngoài kia không có nước sạch. Không phải để áy náy. Mà để bơm lốp.
Ý tưởng không mới. Thiền Metta (thiền từ bi) trong Phật giáo làm y hệt: lặp đi lặp lại một ý định tốt cho đến khi nó trở thành phản xạ. Nhưng cái hay ở cách Jords diễn đạt là ông không bọc nó trong mùi hương trầm. Ông nói thẳng: nếu mày không tự bơm lốp, mày sẽ xẹp. Và khi xẹp, mày sẽ lại cuộn vào giường lướt điện thoại, hấp thụ thêm một lớp dopamine rẻ tiền, và quên luôn mình đang quên.
Vòng lặp đó, nói cho công bằng, mình cũng chạy hàng ngày. Ngáo như mình, biết rõ cơ chế mà vẫn dính.
Khi nhớ quá cũng chẳng hơn
Đến đây thì mình muốn nói thêm một thứ mà Jords không đề cập, vì có lẽ ông chưa gặp phiên bản ngược của vấn đề.
Mình thuộc loại nhớ khá nhiều. Không phải nhớ giỏi kiểu trí nhớ siêu phàm, mà là loại nhớ dai: một câu ai đó nói mười năm trước, một cảm giác trong phòng lúc 3 giờ chiều một ngày thứ Tư bình thường, mùi cà phê ở một quán đã đóng cửa. Những thứ vô dụng hoàn toàn theo tiêu chuẩn thực dụng. Nhưng chúng nó cứ ở đó, rõ mồn một, đầy đủ màu sắc và âm thanh, như file chưa bao giờ bị nén.
Đặc biệt là mùi. Mình từng viết về chuyện này: ngồi giữa phòng họp, slide thứ 47, nhắm mắt ngửi cổ áo, và trong chưa đến một giây bị kéo về một con hẻm ở Varanasi có mùi trầm bay ngược chiều gió. “Thị giác, thính giác, xúc giác đều phải ghé qua một trạm trung chuyển trong não trước khi chạm vào vùng cảm xúc và ký ức. Mũi thì không.” Mũi có đường thẳng. Nó không hỏi bạn có muốn nhớ không. Nó cứ giao.
Và đôi khi mình nghĩ: giá mà quên được thì nhẹ hơn.
Vì nhớ rõ không có nghĩa là nhớ đúng lúc. Nó thường xộc vào bất chợt, không mời, không hẹn, không phục vụ mục đích gì ngoài việc nhắc bạn rằng một thứ đã từng tồn tại và giờ không còn. Nhà văn Pháp Marcel Proust, người viết bộ tiểu thuyết bảy tập Đi Tìm Thời Gian Đã Mất, gọi hiện tượng này là “ký ức bất tự nguyện” (mémoire involontaire). Ông nhúng miếng bánh madeleine vào tách trà, và mùi vị đó kích hoạt cả một thế giới đã chết: thị trấn Combray, tuổi thơ, dì Léonie. Proust viết về miếng bánh. Mình thì ngửi cổ áo trong phòng họp. Cơ chế y hệt, chỉ khác bọc ngoài.
Nhưng Proust quên nói một chuyện: ký ức bất tự nguyện không chọn lọc. Nó không chỉ trả lại cho bạn những buổi chiều vàng. Nó cũng trả lại những buổi chiều bạn không muốn nhớ. Một lời hứa không giữ. Một khoảnh khắc bạn biết mình đã sai nhưng vẫn đi tiếp. Mùi của một căn phòng bệnh viện.
Ký ức bất tự nguyện, nói cách khác, là dịch vụ giao hàng không có nút hủy.
Jords lo rằng chúng ta quên quá nhanh. Đúng. Nhưng có những thứ bộ não quên đi là đang bảo vệ bạn. Thích ứng khoái lạc không chỉ xẹp lốp hạnh phúc, nó cũng xẹp lốp đau khổ. Nếu mọi nỗi đau bạn từng trải đều giữ nguyên cường độ, bạn sẽ không sống nổi đến tuần sau. Quên, nhìn theo góc đó, là cơ chế sinh tồn chứ không phải lỗi phần mềm.
Vấn đề thật không phải “nhớ hay quên.” Vấn đề là chúng ta không được chọn.
Bạn muốn nhớ rằng mình may mắn? Não quên giùm. Bạn muốn quên một câu nói làm bạn mất ngủ ba tháng? Não lôi nó ra giữa đêm, rõ ràng như phát lại video.
Xịt đúng chỗ, bơm đúng lốp
Quay lại câu chuyện lốp xe của Jords, thì bây giờ bài toán rõ hơn: bạn có nhiều lốp, và tất cả đều xẹp, nhưng không phải lốp nào cũng cần bơm.
Lốp biết ơn? Bơm. Mỗi ngày, cố ý, có hệ thống.
Lốp hối hận cũ? Để nó xẹp. Đừng bơm thêm hơi vào.
Lốp tự trách? Nhận diện, ghi nhận, rồi buông. Đừng biến nó thành nghi lễ hàng ngày.
Cái khó là bộ não không cho bạn chọn lốp. Nó bơm lung tung. Và phần lớn thời gian, nó bơm đúng cái lốp bạn không cần.
Nói cho vui, thì cái chai nước hoa I Am Trash trên cổ áo mình cũng hoạt động y như vậy, nhưng ngược chiều. Não bạn tự bơm lốp hối hận lúc 3 giờ sáng mà bạn không mời? Được rồi. Thì mình cũng tự xịt lên cổ áo một mùi trầm hương pha gỗ tái chế lúc 7 giờ sáng, cũng không ai mời. Để mỗi khi nhắm mắt giữa phòng họp, thứ kéo mình đi là Varanasi chứ không phải cái email từ năm ngoái. Cũng là can thiệp có ý thức vào hệ thống tự động. Chỉ là dụng cụ có mùi thơm hơn chuông Pavlov một chút.
Không ai hứa nó sẽ hiệu quả 100%. Cũng có hôm xịt rồi mà vẫn nhớ linh tinh. Nhưng giữa việc để bộ não tự bơm lung tung và việc bạn chủ động nhét vào mũi một tín hiệu khác, ít nhất bạn đang chơi trò đó thay vì bị trò đó chơi.
Buồn cười ở chỗ: Proust dành cả đời đuổi theo ký ức, còn mình thì có hôm chỉ muốn ký ức đừng đuổi theo mình. Hai hướng ngược nhau, cùng một kết luận. Bạn không điều khiển được cái gì nhớ, cái gì quên. Bạn chỉ điều khiển được mình làm gì với đống đó sau khi nó đã đến.
Mình vẫn nhớ mùi cà phê ở cái quán đã đóng cửa đó. Rõ đến mức có thể mô tả lại vị của nó. Và mình khá chắc rằng nếu quên được, mình sẽ nhẹ hơn một ít. Nhưng bộ não không hỏi ý kiến mình. Nó giao hàng, mình nhận. Không có nút từ chối.
Thôi thì xịt thêm một phát I Am Trash rồi đi họp tiếp. Ít nhất cái mùi đó mình được chọn.