Mỗi tối, sau khi tắt đèn, có một người đàn ông ngồi ghi lại tất cả những gì đã xảy ra trong ngày. Anh viết về dự án bị trễ. Về cái email đồng nghiệp gửi mà đọc xong muốn đập bàn. Về cảm giác mình đang chạy trên cái máy chạy bộ đặt trước vực thẳm. Anh viết ba trang giấy đầy đặc. Gập sổ lại. Đi ngủ. Và sáng hôm sau thức dậy, anh cảm thấy tệ hơn hôm qua.
Anh nghĩ do mình viết chưa đủ sâu.
Mình cũng từng nghĩ vậy. Viết nhật ký buổi tối nghe rất “trưởng thành”, rất “nội quan”, rất đúng kiểu lời khuyên mà sách self-help nào cũng in đậm: viết tự do, trút hết lên trang giấy, giải phóng tâm trí. Mình thực hành cần mẫn suốt cả tháng. Kết quả là mình ngủ kém hơn, và đầu óc vào buổi sáng cứ nặng nề một cách kỳ lạ, như thể ai đó đã lẻn vào tô thêm vài lớp sơn đen lên bức tranh ngày hôm qua trong lúc mình ngủ.
Hóa ra đúng là có “ai đó” làm chuyện này thật. Và “ai đó” chính là bộ não của mình.
Khách sạn Overlook
Trong The Shining của Stanley Kubrick, Jack Torrance không biến thành kẻ điên vì khách sạn Overlook có ma. Jack đã mang sẵn mọi thứ cần thiết để sụp đổ: cơn nghiện rượu, sự bất mãn nghề nghiệp, nỗi bức bối của một người cha không biết cách yêu thương. Overlook không tạo ra quái vật. Nó chỉ cung cấp một môi trường hoàn hảo để quái vật đã có sẵn bên trong được nuôi lớn lên.
Não bộ của chúng ta cũng là một khách sạn Overlook thu nhỏ. Và “free writing” trước giờ ngủ là hành động tự mình check-in vào đúng cái khách sạn đó, đúng cái giờ nguy hiểm nhất.
Cái máy in chạy xuyên đêm
Năm 2000, nhà thần kinh học Robert Stickgold tại Đại học Harvard công bố một nghiên cứu trên tạp chí Science về điều mà sau này được gọi là Hiệu ứng Tetris (Tetris Effect). Stickgold cho những người chưa từng chơi game ngồi chơi Tetris hàng giờ liền, sau đó theo dõi họ vào lúc chìm vào giấc ngủ. Kết quả: ngay khoảnh khắc chập chờn, não bộ của họ tự động chiếu lại hình ảnh các khối Tetris rơi, xoay, xếp. Không phải giấc mơ. Là ảo giác (hypnagogic imagery) mà não bộ chủ động render lại.
Phần đáng sợ nhất: ngay cả những bệnh nhân mất trí nhớ (không nhớ mình đã chơi Tetris) cũng trải qua hiệu ứng này. Não không cần bạn nhớ thông tin để xử lý nó qua đêm. Nó cứ chạy.
Đọc tới đây mình ngồi im mất mấy giây. Vì nếu não bộ tự động lấy dữ liệu cuối cùng trong bộ nhớ trước giấc ngủ để “ghi đè” (hardcode) lên cấu trúc thần kinh qua đêm, thì thứ bạn viết vào cuốn nhật ký lúc 11 giờ tối chính là bộ dữ liệu đầu vào cho cái máy in 3D này.
Viết ba trang phẫn nộ về đồng nghiệp? Não in ra ba trang niềm tin “thế giới đối xử bất công với mình.” Viết ba trang tự trách vì không hoàn thành mục tiêu? Não in ra ba trang niềm tin “mình bất tài.” Sáng hôm sau bạn thức dậy và cảm thấy tệ, nhưng không biết tại sao, vì bản in đã khô mực và trở thành một phần cấu trúc nhận thức mặc định rồi.
Giấc ngủ đáng lẽ phải đóng vai trò “trạm thanh toán bù trừ” (clearing house), nơi cảm xúc ngắn hạn được xử lý và xóa sổ. Nhưng bạn vừa tự tay nhồi nguyên liệu độc hại vào trạm ngay trước giờ nó vận hành. Trạm thanh toán biến thành dây chuyền sản xuất hàng loạt, chuyên dập khuôn cảm giác bất lực thành niềm tin mặc định.
Xả rác hay đào rác?
Có một ranh giới cực kỳ mong manh mà hầu hết lời khuyên self-help đều phớt lờ: ranh giới giữa phản tỉnh (reflection) và nghiền ngẫm (rumination).
Về mặt cấu trúc dữ liệu thì khác nhau hoàn toàn. Phản tỉnh là một chương trình tuyến tính: “Cái gì hỏng?” rồi “Làm sao để sửa?” rồi kết thúc. Nghiền ngẫm là một vòng lặp vô hạn: “Tại sao mình luôn thất bại?” quay lại “Tại sao điều này cứ xảy ra với mình?” rồi lại quay lại. Nó nhai đi nhai lại sự kiện mà không bao giờ sinh ra một output thực thi nào.
Khi bạn ngồi “free write” vào buổi tối mà không có bất kỳ ràng buộc cấu trúc nào, bạn mời não bộ tự chọn chế độ. Và một bộ não đã kiệt quệ sau cả ngày lao động (vỏ não trước trán cạn kiệt, Amygdala đang gào thét) sẽ chọn gì? Nó chọn vòng lặp. Vì vòng lặp không tốn năng lượng tính toán. Nó chỉ cần lặp. Giống như Jack Torrance gõ đi gõ lại “All work and no play makes Jack a dull boy” trên cái máy đánh chữ, hàng trăm trang giấy, không một ý mới.
Bạn nghĩ mình đang “xả rác.” Thực ra bạn đang đào rác. Xới tung những thứ đã bắt đầu lắng xuống, lôi chúng trở lại bộ nhớ làm việc, và bắt Amygdala phải xử lý chúng thêm một lần nữa.
Nạn nhân nghiện thương hại
Phần xấu hổ nhất mà ngành phát triển bản thân không muốn thừa nhận: nghiền ngẫm buổi tối không chỉ vô hại. Nó gây nghiện.
Sự thương hại bản thân (self-pity) là một dạng dopamine rẻ tiền. Khi bạn ngồi viết ba trang giấy về sự bất công, về sự mệt mỏi, về việc thế giới không hiểu mình, não bộ sẽ tiết ra một liều dopamine nhẹ (phần thưởng cho hành vi “tìm kiếm ý nghĩa”). Bạn cảm thấy “được xoa dịu.” Bạn gập sổ lại với cảm giác mình vừa làm một việc có ý nghĩa sâu sắc.
Nhưng thực ra bạn vừa đánh đổi năng lực thực thi của ngày mai để mua lấy cảm giác “được hiểu” (bởi chính mình đóng vai nạn nhân) vào đêm nay. Giao dịch này trong kiến trúc thần kinh gọi là “Kiếm lời chênh lệch dopamine” (Dopaminergic Arbitrage): bán tương lai để mua hiện tại. Lãi suất rẻ mạt. Nợ xấu khổng lồ.
Mình mất khá lâu để nhận ra mình đang làm chính xác điều này. Cứ nghĩ ngồi viết là “trách nhiệm với bản thân.” Hóa ra nó là một buổi karaoke buồn mà mình hát cho mình nghe, rồi tự vỗ tay.
Jack đóng băng trong mê cung
Quay lại với Overlook. Jack Torrance cuối cùng chết cóng trong mê cung tuyết. Mê cung do chính khách sạn tạo ra, nhưng Jack là người tự chạy vào đó.
Đây là ẩn dụ chính xác nhất cho điều mà “free writing” không kiểm soát gây ra. Mỗi đêm bạn viết mà không có tiêu chí dừng (stopping criteria), không có bộ nén (context compaction) để chưng cất ba trang cảm xúc hỗn loạn thành một dòng hành động duy nhất cho ngày mai, bạn đang tự xây thêm một khúc cua mới vào mê cung nhận thức của chính mình. Tetris Effect sẽ ghi đè cái mê cung đó lên não bộ qua đêm. Sáng hôm sau bạn thức dậy, đã ở trong mê cung rồi, nhưng không biết mình đã check-in từ lúc nào.
Viết nhật ký buổi tối không phải là liệu pháp tâm lý. Nó là nguyên liệu thô. Và nguyên liệu thô mà không qua lò nung thì chỉ là bùn. Bùn bạn tự đắp lên mặt mình trước khi ngủ, rồi ngạc nhiên vì sáng ra không thở nổi.
No related posts found...