Sáng nay bạn đứng trước cái máy pha espresso, cân từng gram hạt, canh nhiệt độ nước, bấm đồng hồ đếm giây, và nhận ra: quá mất thời gian. Thế là bạn lên Shopee, chốt một con máy tự động. Bỏ hạt vào, bấm một nút, có cà phê. Bạn vừa mua lại được 15 phút mỗi sáng.
Bạn hân hoan nhẩm tính: 15 phút nhân với 365 ngày là hơn 90 tiếng đồng hồ tiết kiệm được. Bạn mua thêm một con robot hút bụi tự giặt giẻ, một cái máy rửa bát cỡ lớn. Bất thình lình, buổi tối của bạn thừa ra thêm cả tiếng. Bạn cảm giác mình là một vị thần quản trị năng suất. Nhưng câu hỏi đặt ra là: bạn sẽ dùng chỗ thời gian dư dả ấy để làm gì?
Khao khát cạo sạch mọi gồ ghề của cuộc đời này không phải của riêng bạn. Giới tinh hoa và những tay chơi hệ năng suất gọi nó bằng một thuật ngữ mỹ miều: chi tiêu có tỷ suất hoàn vốn cao (High ROI Spending). Logic của nó cứng như bê tông: Nếu một công cụ có giá 750 đô la có thể trả lại cho bạn 30 phút mỗi ngày (tức là 10.950 phút, hay hơn 180 tiếng mỗi năm) thì đó không phải tiêu sản. Đó là khoản đầu tư rẻ mạt nhất bạn từng làm. Bạn đang dùng tiền để chuộc lại sinh lực của chính mình.
Bạn nghĩ cái bẫy của trò chơi này nằm ở chỗ sự tiện lợi sẽ biến bạn thành một kẻ lười biếng nằm ườn lướt TikTok? Không. Cái bẫy thực sự tinh vi hơn rất nhiều. Nó nằm ở chỗ: sinh vật mang tên con người không được thiết kế để sống trong một môi trường nhẵn thín.
Bệnh Viện Của Người Khỏe Mạnh
Hãy nhìn vào những vị giám đốc, những kỹ sư công nghệ, hoặc chính bạn. Chúng ta đeo nhẫn Oura để chấm điểm giấc ngủ. Chúng ta gắn cảm biến CGM lên tay để đo đường huyết dù không hề bị tiểu đường. Chúng ta ép lịch trình cá nhân vào một bảng tính Excel khổng lồ, biến cơ thể thành một dự án phần mềm cần được debug liên tục. Chúng ta tối ưu hóa đến cạn kiệt để dọn sạch mọi ma sát của việc tồn tại.
Nhưng ngay khi đạt được một cuộc sống không ma sát, chúng ta làm gì tiếp theo?
Chúng ta lấy chính cái quỹ thời gian và sức khỏe vừa được tối ưu hóa đó, ném thẳng vào những thử thách đày ải thể xác tàn bạo nhất. Đột nhiên, những người vừa chi hàng ngàn đô la để không phải tự quét nhà lại sẵn sàng đóng tiền để chạy những giải Ultramarathon 100km vắt kiệt sức lực giữa rừng, hoặc đăng ký cuộc thi Người Sắt (Ironman) bơi đạp chạy liên tục mười mấy tiếng đồng hồ dưới nắng gắt.
Đó là một nghịch lý nực cười. Ở dưới đáy tháp nhu cầu, chúng ta trả tiền để mua sự nhàn hạ. Nhưng ở trên đỉnh tháp, chúng ta lại trả rất nhiều tiền chỉ để được hành xác.
Quyền Được Tự Chọn Ma Sát
Nhà kinh tế học Charles Goodhart có một quy luật nổi tiếng (Goodhart’s Law): Khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó không còn là một thước đo tốt. Khi “tiết kiệm năng lượng” trở thành mục tiêu tuyệt đối, chúng ta chợt nhận ra cuộc sống không có chướng ngại vật là một cuộc sống mất trọng lượng. Không có ma sát, bạn sẽ trượt ngã vì không có chỗ nào để bám víu.
Nghịch lý ở đây là: Tối ưu hóa không phải là kẻ thù của ma sát. Tối ưu hóa chính là bệ phóng của nó.
Khi đứng trước lựa chọn giữa việc sống tiện lợi hay sống vất vả, giới hiểu biết hiện đại đã chọn cả hai. Sự tiện lợi của cái máy rửa bát không triệt tiêu ý nghĩa của việc chạy marathon. Ngược lại, nó tài trợ cho việc chạy marathon. Con người hiện đại căm ghét những “ma sát vô tình” (việc nhà, kẹt xe, xếp hàng), nên họ dùng tư duy mua lại thời gian để tiêu diệt chúng. Đổi lại, họ giành được quyền tự thiết lập những “ma sát cố ý” (những thử thách khốc liệt, đau đớn, nhưng hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát).
Sự Vô Dụng Tuyệt Đẹp
Có một bộ phim tài liệu ám ảnh tên là Man on Wire (2008) của đạo diễn James Marsh. Phim kể về Philippe Petit, gã nghệ sĩ người Pháp đã dành 6 năm trời ròng rã lên kế hoạch để đi bộ trên một sợi dây thép giăng qua hai tòa tháp đôi World Trade Center ở New York.
Để thực hiện được trò điên rồ đó, Petit và nhóm của anh phải tối ưu hóa mọi thứ đến mức cực đoan. Họ tính toán sức gió, thiết kế giàn giáo giấu kín, nghiên cứu lịch trình của bảo vệ để đột nhập. Họ dùng sự logic và tính kỷ luật lạnh lùng nhất của một hệ thống máy móc, chỉ để phục vụ cho một hành động hoàn toàn phi logic, rủi ro tột độ, và không mang lại bất kỳ lợi ích tài chính nào. Một sự vô dụng tuyệt đẹp (beautiful futility).
Đó chính là cú twist của kỷ nguyên này. Sự tiện lợi tự nó không còn là biểu tượng của đẳng cấp. Biểu tượng trạng thái (status symbol) cao nhất không phải là bạn có một cuộc sống trơn tru nhẵn thín. Đẳng cấp cao nhất là bạn có khả năng dọn dẹp cuộc đời mình gọn gàng đến mức, bạn thừa đủ tài nguyên để đâm đầu vào một thứ lộn xộn, vô nghĩa và tốn kém một cách ngoạn mục.
Hệ thống tối ưu của bạn chạy hoàn hảo không phải để bạn nằm im. Nó chạy hoàn hảo để bạn có quyền tự tay đánh sập nó theo cách nghệ thuật nhất.
Bạn chẳng cần phải là tỷ phú hay tech-bro thung lũng Silicon để sở hữu cái đặc quyền này. Còng lưng chăm một cái cây khó tính, hì hục đánh bóng một đôi giày da cũ bằng tay, hay vác balo lội ngược một con dốc lầy lội cuối tuần. Bất cứ ai cũng có thể tự chọn lấy một sự đày đọa cho riêng mình.
Thế nên, mua cái máy rửa bát xịn xò thì cứ mua. Nhưng phần thời gian dư ra, hãy tìm một cái rắc rối nào đó để đâm đầu vào.
No related posts found...