“The curse of modernity is that we are increasingly populated by a class of people who are better at explaining than understanding.”
— Nassim Nicholas Taleb, The Bed of Procrustes
Bạn nhận được một lá thư ứng tuyển dài hai trang phân tích trúng phóc từng góc khuất của công ty mình. Câu chữ trong thư sắc lẹm như lời tâm huyết của một người đã thức trắng cả cuối tuần để nghiên cứu. Phản xạ tự nhiên của hầu hết các sếp là bốc máy gọi ngay vì tin rằng người viết gãy gọn ắt có đầu óc thông tuệ. Luật ngầm của giới làm việc trí óc từ lâu dựa trên một quy luật hao phí sức lực rất đơn giản: viết được một văn bản rõ nghĩa cực kỳ tốn công. Muốn đặt các luận điểm nằm đúng chỗ mà không thấy gợn, người viết buộc phải hiểu sâu vấn đề và ngồi vắt óc hàng giờ liền. Sự mạch lạc trên mặt chữ nhờ vậy trở thành bộ lọc tự nhiên rẻ nhất để tách người làm thật ra khỏi đám đông làm bừa. Ai viết rõ nghĩa là người đó nghĩ thông.
Định lý tưởng chừng bất dịch ấy vừa chính thức sụp đổ. Trong bài viết AI and hiring: bad for employees, bad for employers, nhà quản lý quỹ người Úc John Hempton tại Bronte Capital đã chỉ thẳng cách các mô hình ngôn ngữ lớn đánh sập cả hai phía của thị trường lao động. Người trẻ mới ra trường thì hoang mang vì cánh cửa việc làm trí óc khép dần trước mắt. Ở phía bên kia bàn phỏng vấn, chính các ông chủ đang khát nhân sự giỏi cũng lâm vào cảnh mù lòa. Mọi công cụ sàng lọc đầu phễu của họ đều đã gãy vụn dưới sức nặng của sự mạch lạc ảo giác (hallucinated cogency).
Một đứa từng duyệt hàng trăm hồ sơ từ mảng công nghệ, tăng trưởng đến phân tích dữ liệu như mình lúc đầu cũng mừng thầm. Mình cứ ngỡ có thêm công cụ viết lách thì ứng viên đỡ khổ mà người tuyển cũng nhàn. Mình đã nhầm to. Khi chi phí để phần mềm nhào nặn ra vẻ ngoài uyên bác và sự tận tâm cá nhân hóa rớt thẳng về không, toàn bộ quy trình tuyển người lẫn phân loại hồ sơ của các tổ chức hiện đại lập tức tự khóa chặt vào trạng thái tê liệt.
Cuộc gọi năm phút gãy
Muốn hiểu vì sao một quỹ đầu tư nhỏ gọn lại cảm nhận cơn địa chấn này sớm đến vậy, chúng ta hãy nhìn vào cách Bronte Capital săn người suốt nhiều năm qua. Hempton vốn nổi tiếng trong giới tài chính với nghề soi báo cáo kế toán để vạch mặt các công ty làm giả sổ sách rồi bán khống. Công việc đặc thù này đòi hỏi óc tò mò nguyên bản và góc nhìn ngược đám đông, nên ông chẳng mấy mặn mà với những tấm bằng tài chính chuẩn mực. Thậm chí, ông luôn xem chứng chỉ phân tích tài chính CFA trên hồ sơ là một điểm trừ nhẹ. Bronte chuyên săn lùng những ứng viên trái tay (left-field candidates). Đó là những bộ óc thông minh sắc sảo nhưng xuất thân từ những ngóc ngách chẳng liên quan gì tới khuôn mẫu ngân hàng đầu tư truyền thống.
Ngặt nỗi, sự thông minh nguyên bản và tính tò mò lại rất khó nhận diện nếu chỉ ngồi đọc những tờ lý lịch trích ngang khô khốc. Để không bỏ sót nhân tài ẩn dật, Hempton thiết kế ra một quy tắc tuyển dụng cực kỳ rộng cửa và công bố thẳng cho mọi ứng viên. Bất kỳ ai gửi hồ sơ có dấu hiệu viết riêng cho Bronte Capital kèm một lý do hợp lý để xin vào vị trí ứng tuyển đều sẽ được gọi phỏng vấn. Đổi lại, để một quỹ nhỏ có thể nói chuyện với nhiều người đến thế mà không vỡ trận, họ buộc phải phỏng vấn thật nhanh và loại người cũng thật nhanh.
Trước mỗi buổi trao đổi, Bronte gửi sẵn cho ứng viên một bức thư mẫu giải thích rõ luật chơi để khỏi ai tự ái. Phần lớn các cuộc phỏng vấn qua điện thoại sẽ kết thúc gọn lỏn chỉ sau đúng năm phút. Nếu người phỏng vấn cắt ngang cuộc gọi hơi phũ phàng thì đó là cái giá bắt buộc phải trả để giữ cánh cửa rộng mở cho mọi người. Cuộc trò chuyện chỉ kéo dài quá mười phút khi rơi vào một trong ba trường hợp. Trường hợp thứ nhất là quỹ thực sự muốn tuyển bạn. Trường hợp thứ hai là bạn đang kể một thứ giúp quỹ học thêm được kiến thức mới cho công việc của họ. Trường hợp thứ ba là bạn thuộc nhóm mà Hempton gọi bằng cái tên rất hóm: kèo ngược sáng giá (good-looking contra).
Khái niệm kèo ngược sáng giá này phản ánh đúng chất thực dụng sắc lạnh của dân đầu tư bán khống. Đó là lúc ứng viên hào hứng trình bày một luận điểm mua cổ phiếu dài hạn, còn Hempton ngồi nghe ở đầu dây bên kia lại nuốt nước bọt vì nhận ra ngay một mỏ vàng bán khống. Quỹ có thể kiếm ra tiền tươi thóc thật từ chính sự ngộ nhận mà ứng viên mang tới phòng phỏng vấn. Cuối buổi nói chuyện dài, Bronte sẽ nói thẳng cho ứng viên biết người đó thuộc nhóm nào trong ba nhóm trên. Với những người rơi vào nhóm thứ ba, quỹ vẫn trân trọng hẹn trò chuyện lại sau vài năm. Thực tế là có người trong nhóm đó về sau đã được Bronte tuyển thật hoặc giúp quỹ kiếm bộn tiền.
Cỗ máy lọc nhân tài vừa tinh quái vừa hiệu quả ấy chạy trơn tru suốt nhiều năm, cho tới khi trí tuệ nhân tạo tạo sinh tràn vào từng máy tính cá nhân. Số lượng hồ sơ đổ về hộp thư của Bronte Capital lập tức vọt lên gấp năm lần. Bất kỳ ai giờ đây cũng có thể ra lệnh cho máy đọc toàn bộ thư gửi cổ đông của Hempton rồi nhả ra một bức thư xin việc cá nhân hóa mượt mà trong ba mươi giây. Một nhà quản lý quỹ không thể nào thực hiện ba trăm cuộc phỏng vấn mỗi năm nếu còn muốn làm việc chuyên môn. Thế là Hempton buộc phải làm cái việc ông ghét nhất: cắt bỏ hồ sơ trên giấy trước khi nhấc máy gọi. Ông từng tính dùng phần mềm trí tuệ nhân tạo để lọc lại đống hồ sơ do trí tuệ nhân tạo viết ra. Nhưng ông nhận ra ngay rằng máy chấm văn của máy còn tệ hơn cả người chấm văn của người. Tệ hơn nữa, sau khi lọc bừa để chọn một nhóm vào vòng gọi điện năm phút, ông gặp những ứng viên trả lời câu hỏi khó qua điện thoại một cách tinh tế và sắc sảo đáng kinh ngạc. Tới lúc mời họ tới văn phòng ngồi trao đổi trực tiếp suốt ba đến bốn tiếng đồng hồ, những con người xuất thần kia bỗng lộ nguyên hình là những cá nhân hết sức tầm thường. Lẽ ra họ chẳng bao giờ qua nổi vòng gửi xe. Họ đã dùng công cụ nhắc bài thời gian thực ngay trong cuộc gọi năm phút. Cả phễu lọc sập từ gốc.
Ai viết mượt hơn ai?
Nếu nghĩ bi kịch này chỉ xảy ra ở những quỹ đầu tư nhỏ thích tuyển người lạ, câu chuyện tiếp theo của Hempton sẽ làm bạn đổi ý ngay. Ông đã đem nỗi khổ này tâm sự với một lãnh đạo cấp cao tại một hãng tư vấn quản trị khổng lồ. Hãng này vốn tôn sùng bằng cấp và chuyên vét sinh viên từ các trường danh giá như đại học Harvard, nhưng quy trình của họ cũng đang vỡ trận y hệt. Mỗi năm, hãng tư vấn nhận khoảng ba nghìn đến năm nghìn bộ hồ sơ xin việc. Theo quy trình cũ, họ sàng lọc trên giấy để rút xuống còn ba trăm ứng viên sáng giá nhất. Sau đó, họ mời cả ba trăm người vào vòng phỏng vấn chuyên sâu dạng hội thảo giải quyết tình huống thực tế, rồi chọn ra khoảng tám mươi người để ký hợp đồng.
Giờ đây, vị lãnh đạo hãng tư vấn thú nhận rằng họ hoàn toàn bất lực ở khâu rút gọn từ ba nghìn hồ sơ xuống còn ba trăm. Nhìn vào đống đơn ứng tuyển năm nay, hồ sơ nào trông cũng xuất sắc, câu chữ nào cũng chuẩn chỉ, nhưng tất cả lại giống hệt nhau như đúc từ một khuôn. Khi mọi ứng viên đều khoác lên mình lớp áo ngôn từ bóng bẩy ngang ngửa một chuyên gia lâu năm, các tiêu chí phân loại đầu phễu vốn dùng để tách nhóm ba trăm người dẫn đầu bỗng mất sạch độ phân giải.
Sự sụp đổ của bộ lọc chữ viết còn lan sang cả những lĩnh vực nằm ngoài chuyện tuyển dụng nhân sự. Trong một lần trò chuyện với những người bạn tại Canberra, Hempton được nghe kể về tình trạng quá tải ở Văn phòng Thanh tra Khiếu nại Độc lập (Ombudsman) của Úc. Đây là cơ quan đứng ra tiếp nhận và phân xử khiếu nại khi khách hàng hoặc doanh nghiệp gặp các quyết định gây thiệt hại từ những tổ chức vận hành hệ thống. Cơ chế này vốn hoạt động rất hiệu quả. Thanh tra viên chỉ cần vào cuộc xác minh là những khúc mắc thực tế thường được tháo gỡ nhanh gọn với chi phí thấp.
Từ trước tới nay, số lượng đơn thư gửi về Văn phòng Thanh tra luôn vượt xa năng lực điều tra chi tiết của đội ngũ nhân sự. Để giải bài toán phân bổ nguồn lực hữu hạn đó, họ áp dụng một quy tắc phân loại ngầm cực kỳ thực tế. Họ ưu tiên xử lý trước bất kỳ hồ sơ nào trình bày được vấn đề một cách khúc chiết, rõ ràng trong khoảng ba đến năm trang giấy. Kinh nghiệm thực địa cho thấy nếu người gửi đủ tỉnh táo để viết mạch lạc chuyện gì đã xảy ra, khả năng rất cao đó là một rắc rối có thật và đáng điều tra. Thử thách ngồi viết ba đến năm trang văn bản rõ ràng tự nó đã gạt phăng hàng loạt đơn thư của những kẻ gàn dở hoặc khiếu nại vô căn cứ.
Đáng tiếc là cái phễu tự nhiên ấy giờ đã thủng đáy. Bất kỳ mô hình ngôn ngữ nào hiện nay cũng có thể biến một lời phàn nàn vô lý, rời rạc thành một bản kiến nghị dài năm trang nghe đanh thép tới từng dấu chấm phẩy. Hempton gọi hiện tượng này là khả năng tạo ra sự mạch lạc ảo giác, đặc biệt khi người dùng chủ đích ra lệnh cho máy viết sao cho thật thuyết phục. Khi văn bản nào gửi tới cũng mang dáng dấp của một hồ sơ nghiêm túc, quy trình phân loại nhanh tại Văn phòng Thanh tra lập tức tê liệt. Ở góc độ kinh tế học hệ thống, đây chính là Định luật Gresham (Gresham’s Law) phiên bản nhận thức. Khi tín hiệu giả được đúc ra với chi phí biên bằng không, nó sẽ tràn ngập kênh tiếp nhận và đẩy những tín hiệu thật có giá trị cao biến mất khỏi tầm mắt người ra quyết định. Rác bóng bẩy xua đuổi người thật.
Đừng chấm văn mẫu nữa

Đọc tới câu kết đầy bi quan của Hempton rằng máy móc đập vỡ mọi thứ mà chẳng có cách nào gắn lại, cái tật hay lật ngược vấn đề của dân làm vận hành trong mình lại trỗi dậy. Đúng là các phễu lọc hiện tại đang gãy răng rắc. Nhưng nếu nhìn thẳng vào bản chất mà không tự ái, chúng ta phải tự hỏi một câu hơi phũ. Phải chăng quy tắc nhìn thư xin việc đoán nhân tài của Bronte hay luật đếm năm trang văn mạch lạc tại Canberra thực chất đã mang sẵn khuyết tật từ trước khi trí tuệ nhân tạo xuất hiện?
Suốt nhiều thập kỷ, các tổ chức đã lười biếng đánh đồng kỹ năng diễn đạt ngôn từ trơn tru với năng lực tư duy gốc và tính chân thực của vấn đề. Tại Văn phòng Thanh tra Khiếu nại, việc ưu tiên những tờ đơn dài ba đến năm trang viết gãy gọn tuy giúp lọc bớt kẻ gàn dở, nhưng lại vô tình gạt bỏ luôn những người thợ lành nghề ít chữ, những chủ tiệm nhỏ lẻ vụng diễn đạt hoặc những nạn nhân đang hoảng loạn tới mức không thể ngồi gõ một bài luận cấu trúc ba phần. Tương tự, cuộc gọi phỏng vấn chớp nhoáng năm phút của Bronte Capital thực chất thiên vị những cái miệng nhanh nhạy, giỏi ứng biến ngôn từ hơn là những bộ óc phân tích sâu nhưng cần thời gian tĩnh lặng để nghiền ngẫm số liệu. Máy móc chỉ đang khai thác triệt để lỗ hổng của một biến số đại diện rẻ tiền mà các tổ chức vẫn dùng để trốn tránh việc xây dựng hạ tầng kiểm chứng năng lực thật.
Hơn nữa, nhận định của Hempton rằng dùng máy lọc hồ sơ do máy viết luôn tệ hơn con người chỉ đúng khi chúng ta cứ khư khư giữ tờ lý lịch trích ngang bằng chữ làm định dạng đầu vào. Tờ giấy tĩnh vốn là di sản từ thế kỷ mười chín đó đương nhiên sẽ bị mô hình ngôn ngữ kéo phẳng về mức trung bình bóng bẩy như nhau. Nhưng chuyện gì xảy ra nếu chúng ta vứt bỏ hoàn toàn tờ đơn xin việc tĩnh để thay bằng một môi trường giả lập đối kháng có trạng thái (stateful adversarial simulation)? Thay vì bắt ứng viên nộp bài luận hay đọc hồ sơ, một quỹ đầu tư hoặc một sàn giao dịch có thể đưa ứng viên vào thẳng một bài kiểm tra dữ liệu sống. Tại đó, hệ thống tự động ném ra một bảng cân đối kế toán bị cài cắm lỗi ẩn, liên tục đổi biến số theo từng bước xử lý của ứng viên và khóa thời gian phản hồi theo giây. Mọi nỗ lực sao chép câu hỏi đem hỏi phần mềm bên ngoài đều sẽ gãy nhịp trước chuỗi trạng thái biến đổi liên tục. Máy chấm văn mẫu thì mù, nhưng máy gác cổng bằng bài toán động lại sắc hơn người gấp bội.
Ngay cả chốt chặn cuối cùng mà Hempton đang bấu víu là buổi trò chuyện trực tiếp kéo dài ba đến bốn tiếng tại văn phòng cũng đang đếm ngược từng tháng. Ông tin rằng ngồi đối diện vài giờ sẽ lột trần được những kẻ chỉ giỏi múa máy qua điện thoại nhờ công cụ nhắc bài. Ngáo như mình hồi năm ngoái cũng từng tin sái cổ rằng cứ lôi ứng viên vào phòng họp đóng cửa hỏi xoáy đáp xoay hai tiếng là biết ngay đá vàng. Nhưng tai nghe siêu thanh gắn ẩn trong ống tai và kính mắt thông minh hiển thị chữ lên võng mạc đang thu nhỏ từng ngày. Chỉ tầm mười tám tháng nữa, trợ lý nhắc bài thời gian thực sẽ đường hoàng bước theo ứng viên vào tận ghế sofa phòng họp. Nếu buổi phỏng vấn trực tiếp vẫn chỉ xoay quanh việc ngồi trò chuyện hỏi đáp bằng lời, cái phễu cuối cùng đó rồi cũng sẽ thủng nốt.
Vậy một doanh nghiệp vận hành chuỗi bán lẻ hàng nghìn điểm bán, một sàn giao dịch tài sản số hay một đội ngũ công nghệ phải sửa lại hệ thống phân loại ra sao? Câu trả lời nằm ở việc rút toàn bộ trọng số khỏi lời nói suông để chuyển sang xác thực bằng dấu vết trạng thái không thể làm giả. Trong khâu xử lý khiếu nại nhà cung cấp ở chuỗi siêu thị hay giải quyết tranh chấp đóng băng tài khoản trên sàn giao dịch, bộ phận vận hành tuyệt đối không được xếp thứ tự ưu tiên dựa trên độ lâm ly bi đát hay văn phong luật sư của lá đơn. Mọi luồng phân loại phải buộc chặt vào dữ liệu lịch sử giao dịch, mã truy xuất nguồn gốc gắn trên từng lô hàng và nhật ký khớp lệnh bất biến trên hệ thống.
Còn trong tuyển dụng nhân sự chất lượng cao, muốn tìm được người làm thật ăn thật, chúng ta phải chấp nhận trả phí cho những cổng kiểm tra có độ cọ xát thực địa cao. Thay vì ngồi đọc ba nghìn tờ lý lịch giống hệt nhau, nhà tuyển dụng hãy sàng lọc bằng lịch sử đóng góp mã nguồn mở có dấu thời gian nhiều năm hoặc danh mục giao dịch thực tế đã kiểm toán. Doanh nghiệp cũng có thể tổ chức những đợt làm việc thử nghiệm ngắn ngày có trả lương sòng phẳng, hoặc chịu khó nhấc máy gọi và hẹn uống cà phê trực tiếp với người từng làm việc cùng ứng viên để hỏi kỹ về những ca xử lý sự cố thực tế mà họ từng trực tiếp gánh vác. Độ tin cậy của bất kỳ phễu lọc nào trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo đều tuân theo một phương trình cứng: Độ tin cậy của tín hiệu = (Chi phí làm giả trạng thái × Độ cọ xát thực địa) ÷ Khả năng đánh bóng bằng ngôn từ. Khi mẫu số tiến tới vô cực, tử số bắt buộc phải neo vào thế giới vật lý và lịch sử dữ liệu không thể quay lui. Chữ viết hết thời làm giấy bảo lãnh.
Chiếc mũ trắng của Linguini
Gấp lại bài viết của John Hempton, một đứa mê phim hoạt hình kiêm nghề lọc hồ sơ như mình cứ bật cười nhớ tới căn bếp nhà hàng Gusteau’s tại Paris trong bộ phim Ratatouille ra mắt năm 2007 của đạo diễn người Mỹ Brad Bird. Chàng phụ bếp trẻ tuổi Alfredo Linguini vốn chẳng biết cầm dao thái hành hay nêm một nồi súp cho ra hồn. Thế nhưng anh lại bất ngờ nổi danh khắp kinh đô ẩm thực nhờ những món ăn tinh tế xuất thần. Bí mật nằm ở chỗ dưới chiếc mũ đầu bếp cao trắng muốt trên đầu anh là chú chuột Remy có chiếc mũi thiên tài đang nấp kín. Chú chuột dùng hai chân trước giật từng lọn tóc của Linguini như giật dây rối để điều khiển đôi tay anh đảo chảo, rắc tiêu và hớt bọt.
Thị trường tuyển dụng và các cổng tiếp nhận hồ sơ hôm nay đang biến thành một đại tiệc toàn những chàng Linguini đội mũ cao bước vào phòng phỏng vấn. Từ vòng sàng lọc chớp nhoáng cho tới những bộ hồ sơ mượt như nhung, ai cũng múa muôi điêu luyện. Ai cũng nêm gia vị chuẩn xác nhờ con chuột thuật toán đang ngồi khuất dưới vành mũ giật tóc theo thời gian thực. Giữa gian bếp thực chiến nóng rực của doanh nghiệp, cách duy nhất để biết ai thực sự nấu được món ngon là yêu cầu mọi người đặt chiếc mũ vải trắng xuống bàn và tự tay đứng trước chảo lửa đang bốc khói. Khi chiếc mũ trắng được nhấc bổng khỏi đầu, con chuột nhắc bài sẽ phóng vụt vào bóng tối. Lúc ấy, chỉ còn lại một mình bạn đứng trơ trọi với chiếc muôi sắt trên tay trước thực khách đang chờ.
