Sáng thứ Hai, anh Giám đốc Dữ liệu đập bàn trong phòng họp. Anh ném lại bản kế hoạch vào mặt team marketing vì “mẫu số không đủ lớn”, “chưa chạy A/B test”, và sỉ vả cái thói “ra quyết định bằng trực giác lôm côm”.
Hai giờ sáng thứ Ba, anh lén lút lướt điện thoại trong bóng tối. Bắt gặp một video “Tín hiệu vũ trụ dành cho bạn”, anh rụt rè chọn tụ số ba. Một cô gái trẻ lật lá bài in hình cái cốc, và vị Giám đốc nín thở chờ cô giải mã xem tại sao dạo này anh lại thấy trống rỗng đến thế.
Bạn nghĩ chuyện này là hư cấu? Không. Nếu bạn nắm trong tay lịch sử duyệt web ẩn danh của giới văn phòng, những người ăn ngủ với KPI, biểu đồ và data, bạn sẽ thấy một tỷ lệ khổng lồ đang lén lút cúng view cho Tarot.
Họ ngáo à? Tại sao một bộ não được trả lương hàng chục triệu để nghi ngờ mọi thứ lại đầu hàng trước 78 mảnh bìa cứng?
Không, họ không ngáo. Họ cũng không đột nhiên tin vào phép thuật. Vấn đề không phải là họ mê tín. Vấn đề là họ đang thiết lập một vỏ bọc an toàn.
Giống như Trạng Quỳnh ngày xưa chửi xéo nhà vua bằng thơ mỉa mai, để khi bị hạch tội vẫn có thể cãi trắng án: “Thần chỉ đang miêu tả cảnh chăn trâu.” Trong nghệ thuật thao túng hành vi, kỹ thuật đó có một cái tên: sự chối bỏ hợp lý (plausible deniability).
Đây không phải là sự yếu lòng của một cá nhân giữa đêm khuya. Đây là cách sinh tồn của một thế hệ bị ép phải đóng vai người lý trí mọi lúc mọi nơi.
Khoảng trống của cái đầu lạnh
Chúng ta đang sống trong một nghịch lý. Chưa bao giờ con người bị áp lực phải chứng tỏ sự thông minh nhiều như hiện tại. Nhưng đổi lại, chúng ta cũng bị tước quyền khóc lóc vô lý. Ở Việt Nam, gõ cửa phòng chuyên gia tâm lý vẫn mang một cái nhãn nặng nề. Bạn bảo bạn đi gặp bác sĩ tâm lý, người ta sẽ nhìn bạn bằng ánh mắt ái ngại: “Căng thẳng quá à? Cố lên em.”
Vậy là bạn quay sang các ứng dụng AI. Bạn chat với bot, bot trả lời mượt mà, phản hồi ngay lập tức, không phán xét. Nhưng sâu thẳm, bạn biết đó là đồ giả. Bạn không thể trút hết ruột gan với một mô hình ngôn ngữ lớn, vì bạn biết thuật toán đằng sau chỉ đang tính xác suất xuất hiện của từ tiếp theo. Nó không có cảm xúc, nên sự tuyệt vọng của bạn ném vào đó cũng rơi tõm vào khoảng không.
Bạn cần một công cụ khác. Một thứ có lớp vỏ bọc bên ngoài đủ phi lý để bạn không phải nhận trách nhiệm, nhưng đủ tính biểu tượng để não bộ tự điền vào chỗ trống.
Tarot chính là thứ đó. Nó hoạt động như một hệ thống giàn giáo tự sự (narrative scaffolding).
Khi bạn ngồi xuống trước mặt một reader, bạn đang thực hiện một thủ thuật thao túng tâm lý: bạn chuyển giao quyền lực của vỏ não trước trán cho một vật thể trung gian. Bỗng nhiên, cái chấn thương sâu kín mà bạn không dám thừa nhận ở công ty không còn là lỗi của bạn nữa. Nó là do “tín hiệu vũ trụ”, do “năng lượng của lá bài”.
Sự phi lý của Tarot là tính năng, không phải bug. Vì nó có vẻ mê tín và vô hại, nên nó mới qua mặt được hàng rào phòng vệ của một người thông minh. Bạn luôn có thể dễ dàng phủi tay: “Tôi xem cho vui thôi.” Bạn có một cái cớ hoàn hảo (an alibi) để nói về những góc tối nhất của mình mà không cần cầm trên tay một hồ sơ bệnh án.
Sảnh khách sạn của tâm lý
Trong điện ảnh, có một hình ảnh tương đương hoàn hảo cho trạng thái này. Nếu bạn từng xem Lost in Translation, bạn sẽ nhớ những cảnh phim ở khách sạn Park Hyatt tại Tokyo.
Đó là một không gian ngưỡng (threshold space). Khi Bob và Charlotte ngồi ở quầy bar đó, họ không ở nhà, cũng chẳng ở nơi làm việc. Mọi vai trò xã hội (một ngôi sao điện ảnh hết thời, một người vợ trẻ bơ vơ) đều bị lột bỏ và treo lại ở cửa. Chính trong cái không gian trung chuyển vô định đó, nơi các quy tắc thường ngày bị đình chỉ, họ mới có thể chia sẻ những điều chân thật nhất.
Một bàn trải bài Tarot với ánh nến lờ mờ (hoặc ly đen đá) chính là quầy bar khách sạn đó của tâm trí. Mình nhớ hồi mới tập tọe học Tarot được đúng hai tuần, vác bộ bài ra ngồi ở cà phê Vy (Quận 1) và vô tình lật quẻ cho một ông họa sĩ. Ở giữa cái quán ồn ào khói thuốc ấy, một thằng “noob” mới học mót và một người nghệ sĩ già đời bỗng dưng bước vào một không gian thiêng liêng nhân tạo. Tại cái bàn bé tí đó, cái tôi nghệ thuật hay sự sành sỏi bốc hơi hoàn toàn. Bước vào đó, ông ấy không phải chịu trách nhiệm logic cho những gì mình nói ra. Mọi thứ thật nhất được phép xảy ra ở đây, bởi vì không ai bắt bạn phải diễn vai kẻ lý trí nữa.
Tarot là một cỗ máy tạo ảo giác. Chẳng có mã nguồn vũ trụ nào nằm trong mấy mảnh giấy bìa cứng đó cả. Những kẻ thông minh tìm đến nó biết rất rõ điều đó.
Nhưng cái giá đắt nhất của trí thông minh là sự kiêu hãnh. Chúng ta thà tin rằng một hành tinh cách xa mấy nghìn năm ánh sáng đang cố gửi tin nhắn cho mình qua một lá bài, còn hơn phải tự thú nhận rằng mình đang kiệt sức và cần được vỗ về.
Anh Giám đốc Dữ liệu lật xong trải bài. Lời giải mã nghe vẫn chung chung và đầy lỗ hổng logic. Anh úp điện thoại xuống, lẩm bẩm chửi thề: “Đúng là ba cái trò bói toán vớ vẩn.”
Nhưng lạ thay, đêm đó, anh ngủ ngon nhất trong tháng.
Vì mọi chuyện đã có vũ trụ chịu trận giùm rồi.