Năm 1977, tại Hansa Studio ở Tây Berlin, David Bowie đang bị kẹt. Không phải kẹt vì thiếu ý tưởng, mà kẹt vì quá nhiều ý tưởng đang đâm sầm vào nhau trong một cấu trúc phòng thu ngột ngạt. Bản thu âm nhạc cụ mang tên “Sense of Doubt” cứ lẩn quẩn trong một mớ hỗn độn không lối thoát.
Đó là lúc Brian Eno, nhà sản xuất âm nhạc vĩ đại, rút từ trong túi ra một bộ bài bằng bìa cứng màu đen.
Bộ bài đó tên là Oblique Strategies (Các chiến lược chéo). Nó không có hình ảnh, không có chất bích hay nhép. Nó chỉ in những mệnh lệnh ngẫu nhiên, nghịch lý và đôi khi nghe cực kỳ ngớ ngẩn.
Eno rút một lá, giấu nhẹm đi. Ông yêu cầu Bowie cũng rút một lá và không cho ai xem. Luật chơi rất đơn giản: mỗi người sẽ vào phòng thu, thu âm đè lên bản phối có sẵn, và tuyệt đối tuân theo chỉ thị trên lá bài của mình.
Kết quả là “Sense of Doubt” trở thành một trong những bản nhạc gai góc và ám ảnh nhất của bộ ba album Berlin. Mãi đến sau này, họ mới lật bài cho nhau xem. Lá của Eno ghi: “Hãy làm cho mọi thứ giống nhau nhất có thể”. Lá của Bowie ghi: “Hãy nhấn mạnh sự khác biệt”.
Hai chỉ thị ngẫu nhiên, mâu thuẫn chan chát, lại tạo ra một sự căng thẳng hoàn hảo cứu sống cả một bài hát (may mà mâu thuẫn lại ra một tác phẩm hay chứ không đồng lòng như Khổng Minh với Chu Du cùng viết chữ Hỏa trên tay rồi sửa bài không được)
Eno không dùng ma thuật. Hai tấm bìa các-tông đó chẳng có thông điệp vũ trụ nào cả. Ông chỉ đang dùng sự ngẫu nhiên để hack thẳng vào một thuật toán đã bị lỗi.
Khi Động Cơ Bị Ép Xung
Chúng ta quen với việc giải quyết bế tắc bằng cách nạp thêm dữ liệu. Cứ mỗi lần kẹt ý tưởng, chiến lược, hay đơn giản là bế tắc trong một mối quan hệ, bạn lại lôi danh sách được và mất ra. Bạn tính toán. Bạn cân nhắc. Bạn phân tích liên tục dựa trên những dữ liệu lịch sử đã cũ mèm.
Cái não của bạn lúc đó không giải quyết vấn đề mới. Nó chỉ đang chạy các kịch bản cũ ở tốc độ cao hơn. Nó tạo ra một rãnh nhận thức sâu hoắm, khóa chặt bạn vào một cực tiểu cục bộ (local minima). Bạn tê liệt.
Đây là lúc bạn cần một liều nhiễu trắng (white noise). Một biến số ngẫu nhiên, hoàn toàn vô nghĩa và trật quẻ so với vấn đề hiện tại. Bạn nạp nó vào không phải để tìm câu trả lời, mà để bẻ gãy cái vòng lặp logic đang tự cắn đuôi chính mình.
Trong luyện kim và khoa học máy tính, khi một thuật toán bị kẹt cứng, người ta dùng cơ chế luyện kim giả lập (Simulated Annealing). Họ bơm một lượng “nhiệt” hay sự ngẫu nhiên hỗn loạn vào hệ thống. Cú sốc điện đó ép thuật toán nảy ra khỏi cái rãnh đang kẹt để tìm một cấu trúc tối ưu mới.
Oblique Strategies của Eno chính là cú sốc điện đó. Lời giải cho “Sense of Doubt” không nằm ở ý nghĩa thực sự của dòng chữ trên thẻ. Nó nằm ở phản ứng sinh hóa của bộ não khi bị ép phải kết nối một bản nhạc đang dang dở với một mệnh lệnh hoàn toàn trật quẻ.
Căn Bệnh Nghiện Tự Sự
Cái cơ chế bắt bộ não phải bẻ lái để nối hai thứ không liên quan đó có tên gọi. Khoa học thần kinh gọi nó là Chứng Apophenia.
Đó là khuynh hướng cưỡng bách của não người trong việc tìm kiếm các mô thức (patterns) có ý nghĩa từ các dữ liệu ngẫu nhiên. Chúng ta là những cỗ máy sản xuất ý nghĩa (meaning-making machines). Bộ não con người kinh tởm sự vô nghĩa. Nó không thể chịu đựng được những khoảng trống logic.
Hãy thử nhìn lên một đám mây ngẫu nhiên, chưa đầy 3 giây sau, bạn sẽ thấy hình một con rồng hoặc một khuôn mặt người. Đám mây không cố tình xếp hình con rồng. Nó là hơi nước. Bộ não của bạn mới là thứ ép hình ảnh con rồng lên đám mây đó.
Nghiện tự sự thường bị coi là một lỗi nhận thức. Nhưng nếu bạn biết cách vũ khí hóa nó, nó trở thành một động cơ sinh tạo khổng lồ.
Việc rút bài Tarot cũng hoạt động trên cùng một hệ điều hành này. Đó là một phiên bản Oblique Strategies cổ đại. Bạn đang đối mặt với một chiến lược đầu tư rủi ro? Bạn rút một lá bài ngẫu nhiên và trúng ngay lá The Tower (Sự sụp đổ bất ngờ). Tấm bìa đó không tiên tri rằng bạn sẽ phá sản. Nhưng ngay lập tức, thuật toán Apophenia của bạn bị kích hoạt. Nó buộc bạn phải điền vào chỗ trống: “Khoan đã, nếu dự án này sụp đổ ngay ngày mai, thì mắt xích nào là thứ đứt đầu tiên?”
Cảm giác đau đớn khi thiên kiến của bạn bị bóc trần chính là lúc cỗ máy đang hoạt động.
Cái Lồng Do Chính Bạn Đan
Càng thông minh, bạn càng dễ mắc kẹt trong cái lồng logic do chính mình thiết kế. Bạn đan nó quá khít. Bạn rào nó quá kỹ bằng những thiên kiến xác nhận an toàn.
Bạn nghĩ rằng để thoát ra, bạn cần thêm dữ liệu? Không đâu. Dữ liệu chỉ làm cái lồng chắc thêm. Bạn chỉ đang dùng lý trí để bảo vệ sự hèn nhát không dám ra quyết định của mình.
Thứ bạn thực sự cần là một sự hỗn loạn có chủ đích. Một cú đập vỡ rãnh nhận thức. Một biến số đối kháng ném thẳng vào mặt để ép cỗ máy nhận diện mẫu của bạn phải nổ máy lại từ đầu.
Bạn không cần thêm thông tin để dự báo tương lai. Bạn chỉ cần một liều nhiễu trắng đủ mạnh để phá vỡ cái lồng do chính bạn vừa đan.