Năm 2006, đạo diễn người Mexico Alfonso Cuarón tung ra một bộ phim mà lúc đó ít ai để ý. Children of Men đặt ra một giả thuyết đơn giản đến rợn người: nếu loài người ngừng sinh con thì sao? Trong phim, nhân loại đã 18 năm không nghe tiếng khóc trẻ sơ sinh. Xã hội không sụp đổ bằng bom hạt nhân hay thiên thạch. Nó rã ra từ từ, từng mảnh một, vì mọi người mất lý do để xây dựng bất cứ thứ gì cho tương lai.
Hai mươi năm sau ngày phim ra rạp, viễn cảnh đó không còn là khoa học viễn tưởng nữa. Nó đang biến thành bài toán số nguyên.
Không Ai Sinh Được 1,3 Con
Hãy tưởng tượng 100 phụ nữ trong cùng một thế hệ. 15 người không có con. 60 người có hai. 10 người có ba. 5 người có bốn. Tính tổng: 180 đứa trẻ. Tỷ suất sinh (TFR) là 1,8, dưới ngưỡng thay thế 2,1 nhưng trông vẫn ổn. Dân số giảm chậm. Không ai hoảng.
Bây giờ dịch nhẹ: thêm 11 người vào nhóm không con, đẩy 13 người từ hai con xuống một con, xóa sạch nhóm bốn con. Ba phần tư phụ nữ trong nhóm không thay đổi hành vi gì cả. TFR rơi xuống 1,3, ngưỡng mà các nhà nhân khẩu học gọi là “lowest-low fertility,” mức mà mỗi thế hệ mất đi một phần ba dân số.
Cái tàn nhẫn nằm ở chỗ này: con người không ra đời theo phân số. Bạn không sinh được 1,3 đứa trẻ. Bạn sinh một hoặc không sinh. Và khi đủ nhiều người chọn “không,” con số tổng sụp mà ba phần tư dân số không hề nhận ra.
Hai nhà kinh tế học Jesús Fernández-Villaverde (Đại học Pennsylvania) và Patrick Norrick (Đại học Northwestern) vừa công bố một nghiên cứu trên tạp chí Annual Reviews of Economics, phân tích dữ liệu 236 quốc gia từ năm 1950 đến nay. Kết quả: 219 nước mang đường xu hướng sinh sản âm, trung bình giảm 0,062 births/woman/year, không có dấu hiệu chậm lại. Yếu tố chung (common factor) trong mô hình đơn nhân tố của họ đạt đỉnh năm 1978. Kể từ đó, nó chỉ đi một hướng.
Xuống.
219 Đường Thẳng Chúc Xuống
Phản ứng đầu tiên khi nghe con số “219 trên 236 quốc gia” thường là: “Chắc toàn châu Âu và Nhật Bản thôi.” Sai. Những nước rơi nhanh nhất không phải Đức hay Ý. Là Thái Lan. Tunisia. Iran. Colombia. Những quốc gia thu nhập trung bình mà 20 năm trước còn có TFR trên 3.
Mexico hiện tại có TFR khoảng 1,51, thấp hơn cả nhóm phụ nữ da trắng không gốc Hispanic ở Mỹ (1,57). Tunisia có TFR 1,45 với GDP đầu người chỉ bằng 18% nước Mỹ. Hàn Quốc, lúc này TFR đang ở 0,75, là trường hợp cực đoan đến mức các nhà nhân khẩu học dùng nó như mốc cảnh báo thay vì ví dụ nghiên cứu.
Liên Hợp Quốc, tổ chức chịu trách nhiệm dự báo dân số toàn cầu, cũng không thoát. Nghiên cứu của Fernández-Villaverde cho thấy dự báo WPP 2024 của UNPD đã ước tính thừa số trẻ sinh ra cho 33 trên 37 quốc gia có hệ thống đăng ký hộ tịch đáng tin cậy. Tổng sai lệch: khoảng 1,65 triệu ca sinh, chênh 9,3%. Cái “kịch bản trung bình” của Liên Hợp Quốc, vốn dự đoán dân số thế giới đạt đỉnh năm 2084, có thể lạc quan quá mức. Nhóm nghiên cứu này cho rằng đỉnh dân số có thể đến sớm hơn cả chục năm, quanh mốc 2056.
Nói cách khác, cái bình xăng đang vơi nhanh hơn đồng hồ đo báo.
Thuốc Tránh Thai Tên “Hiện Đại”
Vậy tại sao? Smartphone? Giá nhà? Netflix? Tất cả đều sai, hoặc ít nhất đều không đủ.
Fernández-Villaverde và Norrick thử lần lượt các “nghi phạm” quen thuộc. Bẫy chất lượng-số lượng (quality-quantity trade-off), tức chi phí nuôi con tăng nên người ta sinh ít hơn, giải thích được xu hướng chung nhưng không giải thích nổi tốc độ: “Không có cách hiệu chỉnh hợp lý nào tạo ra mức giảm 35% số ca sinh trong 10 năm ở Colombia chỉ qua kênh đó,” họ viết.
Giá nhà? Mơ hồ, vì chủ nhà giàu lên khi giá tăng. Smartphone? Tương quan có, nhân quả thì bấp bênh, và sinh sản đã rơi trước khi iPhone ra đời. Chính sách khuyến sinh? Hiệu quả tạm thời, sau đó hết tác dụng, đắt kinh khủng.
Cái còn lại sau khi loại trừ hết, hai ông gọi là “hiện đại hóa” (modernity). Đây không phải từ mang tính triết học cho sang. Nó có cấu trúc rõ ràng: hệ thống bằng cấp chính thức (credentialism) khiến mỗi đứa trẻ tốn kém hơn về thời gian và tiền bạc; hệ thống an sinh xã hội (welfare systems) khiến việc không có con rẻ hơn vì nhà nước lo lúc về già; và sự bất cân xứng giới (gender mismatch), khi cơ hội nghề nghiệp của phụ nữ mở rộng nhưng vai trò gia đình của đàn ông không thay đổi tương ứng.
Mình thấy lập luận này thuyết phục ở một điểm: nó giải thích được tại sao hiện tượng xảy ra ở 219 quốc gia khác nhau về văn hóa, tôn giáo, thu nhập, chế độ, nhưng giống nhau ở một thứ. Tất cả đều đang hiện đại hóa. Tất cả đều đang xây trường học, cấp bằng, mở bảo hiểm xã hội. Và tất cả đều đang mất trẻ con.
Không ai “quyết định” giảm sinh. Không có ác nhân. Chỉ có kiến trúc.
Nhật Bản Không Hề “Mất Mát”
Đến đây thường có ai đó giơ tay: “Nhưng Nhật Bản thì sao? Ba thập kỷ mất mát?”
Câu trả lời nằm trong phép chia. GDP Nhật Bản giai đoạn 1991 đến 2023 tăng trung bình 0,79%/năm, so với 2,60% của Mỹ. Nhìn vào đó thì đúng là ảm đạm. Nhưng nếu chia cho dân số trong độ tuổi lao động (15 đến 64), GDP trên đầu người lao động của Nhật tăng 1,33%/năm, so với 1,73% của Mỹ.
Giả sử hoán đổi: cho Nhật tốc độ tăng trưởng lao động của Mỹ và ngược lại, Nhật sẽ tăng trưởng 2,20%/năm còn Mỹ chỉ 1,19%. “Ba thập kỷ mất mát” hóa ra chủ yếu là ba thập kỷ già đi.
Nghe có vẻ an ủi, nhưng đừng vội. Nhật Bản là trường hợp tốt nhất có thể có: giàu, đồng nhất, quản trị tốt, bất bình đẳng thấp, hệ thống an sinh vững. Colombia với TFR khoảng 1,0, thu nhập bình quân bằng 28% nước Mỹ, và bất ổn nội bộ kéo dài, sẽ không có được cái kết kiểu Nhật. Mexico, Tunisia, Thái Lan cũng vậy.
Việt Nam thì sao? TFR hiện tại khoảng 1,91 (số liệu 2024), vẫn trên mức Hàn Quốc một quãng xa, nhưng xu hướng đi xuống rõ ràng. Bạn không cần đọc báo cáo nhân khẩu học để nhận ra, chỉ cần đi siêu thị: kệ sữa bột đang nhường chỗ cho thức ăn thú cưng, quán cà phê cho phép chó mèo nhiều hơn quán có khu vui chơi trẻ em, và 45% chủ nuôi thú cưng ở các thành phố lớn xem “boss” là thành viên gia đình. Với tốc độ hiện đại hóa nhanh, dân số trẻ nhưng đang già hóa cấp tốc, câu hỏi không phải “có rơi không” mà là “rơi nhanh cỡ nào.”
Không Có Tay Quay Ngược
Điều đáng sợ nhất trong nghiên cứu này không phải con số. Là sự vắng mặt của cơ chế tự điều chỉnh.
Trong kinh tế học, hầu hết các biến số đều có vòng phản hồi: giá lên thì cầu giảm, cầu giảm thì giá xuống. Nhưng sinh sản không hoạt động như vậy. Không có tín hiệu giá nào bảo bạn “sinh thêm đi, lao động đang thiếu.” Không có thị trường nào trả tiền cho việc có con (và trước khi ai nói “trợ cấp sinh,” hãy nhớ: Hàn Quốc chi khoảng 280 tỷ USD từ 2006 đến 2024 cho các chương trình khuyến sinh, TFR vẫn rơi từ 1,08 xuống 0,72 rồi mới nhích nhẹ lên 0,75).
Hai định lý phúc lợi (welfare theorems), nền tảng của kinh tế học tân cổ điển, sụp đổ trong mô hình thế hệ chồng chéo (overlapping-generations models). Con số 2,1 không có gì đặc biệt trong bất kỳ mô hình nào. Nó không phải “điểm cân bằng” mà thị trường sẽ tự quay về. Nó chỉ là ngưỡng mà dưới đó, dân số co lại.
Mình nghĩ đây là nhận định mạnh nhất của bài nghiên cứu: chúng ta quen sống trong một thế giới mà mọi thứ có xu hướng tự điều chỉnh, từ lãi suất đến giá dầu đến lạm phát. Sinh sản thì không. Nó rơi và không có lực nào đẩy nó lên lại. Trừ phi bạn tin vào cơ chế chọn lọc tự nhiên, tức các nhóm dân số sinh nhiều (tôn giáo, nông thôn) sẽ dần chiếm tỷ trọng lớn hơn. Đúng, nhưng chậm. Chậm tính bằng thế kỷ.
Tiếng Khóc Trên Chiến Trường
Quay lại Children of Men. Có một cảnh mà ai xem rồi đều nhớ. Nhân vật Theo, do Clive Owen thủ vai, ôm đứa trẻ sơ sinh duy nhất trên Trái Đất bước ra giữa trận đánh đường phố. Tiếng súng vang khắp nơi. Rồi từng người một, lính hai bên ngừng bắn. Họ nhìn đứa trẻ. Có người quỳ xuống. Tiếng khóc của một sinh linh bé xíu làm câm hàng trăm khẩu súng.
Cuarón quay cảnh đó trong một cú máy dài không cắt, như thể bản thân ống kính cũng không dám chớp mắt.
Phép tính số nguyên không giết ai bằng bom đạn. Nó chỉ lặng lẽ trừ, từng đơn vị một, cho đến khi phòng sinh trống, trường học vắng, rồi không ai nhận ra cho đến khi bình xăng cạn. 219 quốc gia đang trên cùng một quỹ đạo. Không ác nhân. Không âm mưu. Chỉ có kiến trúc của sự hiện đại, nơi mỗi tấm bằng, mỗi khoản lương hưu, mỗi cơ hội nghề nghiệp dịch chuyển điểm quyết định biên (marginal decision point) xuống thêm một bậc.
Chúng ta chưa bao giờ ở đây trước đây. Chưa loài nào tự co lại mà không phải vì chiến tranh hay dịch bệnh. Terra incognita. Bản đồ chưa có. Và có lẽ chúng ta sẽ không biết tiếng khóc trẻ sơ sinh đáng giá bao nhiêu cho đến khi gần như không còn nghe thấy nó nữa.