Mình đang đọc cuốn Inside the Box của David Epstein thì giật mình dừng lại ở một đoạn về Claude Monet. Không phải vì câu chuyện hay, mà vì lý do Monet vẽ đẹp hoàn toàn trái với những gì mình nghĩ. Noob như mình vốn tưởng nghệ thuật là “cảm”, là “bay”, là ngồi trước toan rồi để linh hồn dẫn lối. Hóa ra ông họa sĩ này vẽ bằng vật lý. Ông đọc nghiên cứu khoa học về mắt người, rồi dùng kiến thức đó để hack hệ thị giác của người xem.
Nghe vô lý, nhưng càng đào thì càng thấy đúng.
Cấm đen
Ngày 5 tháng 12 năm 1926, Claude Monet mất tại Giverny, hưởng thọ 86 tuổi. Ba ngày sau, đám tang diễn ra. Theo phong tục Pháp, quan tài được phủ vải đen. Người bạn thân của ông, cựu Thủ tướng Pháp Georges Clemenceau, nhìn thấy tấm vải đen thì lập tức gỡ xuống. Ông tuyên bố: “Non! Pas de noir pour Monet!” (Không! Không có màu đen với Monet!) rồi lấy một tấm vải hoa sáng màu phủ lên thay.
Tại sao cấm màu đen?
Cả đời Monet gần như loại bỏ màu đen khỏi bảng màu. Lý do không phải vì ghét màu đen, mà vì ông hiểu một điều hội họa truyền thống bỏ qua: đen giết ánh sáng. Trong tranh hàn lâm trước đó, bóng tối được tạo bằng cách pha màu đen vào màu nền. Kết quả là bóng nhìn “chết”, phẳng lì, không có sinh khí. Monet quan sát bóng ngoài trời và nhận ra bóng thật không bao giờ đen. Bóng của cây trên mặt nước đầy tím, xanh lam, xanh lục, phản chiếu từ bầu trời và môi trường xung quanh.
Ông bỏ đen, dùng màu lạnh để dựng bóng. Bóng trong tranh Monet vẫn “sống”, vẫn có ánh sáng bên trong.
Noob như mình zoom vào loạt tranh Water Lilies thì thấy rõ: bóng nước toàn tím và xanh dương, không có giọt đen nào. Nhìn gần thì lộn xộn. Lùi ra xa thì mặt nước rung rinh y hệt buổi chiều ở hồ thật.
Máy trộn trong mắt
Kỹ thuật quan trọng nhất của Monet có tên gọi là broken color (màu bẻ nhỏ). Thay vì pha đều màu trên bảng rồi tô lên toan như họa sĩ truyền thống, Monet đặt các chấm và nét nhỏ màu nguyên chất cạnh nhau trực tiếp lên bề mặt tranh. Vàng cạnh xanh. Cam cạnh tím. Đỏ cạnh lục. Không pha. Không trộn.
Khi người xem đứng đủ xa, mắt tự động trộn các chấm màu rời rạc thành một màu cảm nhận mới. Và màu do mắt trộn sáng hơn, rung hơn, sống hơn so với màu pha bằng tay trên bảng.
Đây là khoa học, không phải phép thuật.
Nhà hóa học Pháp Michel-Eugène Chevreul, giám đốc nhuộm tại xưởng thảm Gobelins, đã công bố luật tương phản đồng thời (simultaneous contrast) từ năm 1839: hai màu bổ túc (xanh dương và cam, đỏ và lục, vàng và tím) đặt cạnh nhau sẽ khiến nhau trông rực rỡ hơn. Mắt người phóng đại sự khác biệt giữa hai màu kề nhau. Monet đọc nghiên cứu này và áp dụng thẳng vào cọ.
Thêm một lớp nữa: nét cọ của Monet ngắn, lộ rõ, đa hướng. Mỗi nét cọ là một đơn vị thông tin mang theo hai thứ: màu sắc và hướng chuyển động. Nhìn gần thì thấy bề mặt gồ ghề, lổn nhổn sơn. Lùi ra xa thì nước rung rinh, lá cây lay, mây trôi. Ông không vẽ vật thể. Ông vẽ ánh sáng đập vào vật thể rồi dội vào mắt bạn.
Pixel cũng hack mắt
Phần thú vị nhất (với noob công nghệ như mình) là kỹ thuật Monet dùng cách đây hơn 150 năm đang chạy trên mọi màn hình bạn nhìn mỗi ngày.
Lấy điện thoại lên, zoom vào một vùng trắng trên màn hình. Bạn sẽ thấy không có pixel trắng nào cả. Chỉ có ba sub-pixel đỏ, xanh lá, xanh dương đặt cạnh nhau. Mắt bạn đứng ở khoảng cách xem bình thường thì trộn chúng thành trắng. Nguyên lý y hệt broken color của Monet, chỉ khác kích thước chấm.
Cả hai đều khai thác cùng một đặc điểm sinh học của hệ thị giác: võng mạc người có ba loại tế bào nón (nhạy với đỏ, lục, lam). Khi ba tín hiệu màu rời rạc đặt đủ gần nhau, não bộ tổng hợp chúng thành một màu duy nhất. Monet khai thác “lỗ hổng” này bằng sơn dầu. Kỹ sư màn hình dùng LED.
Năm 1998, Microsoft công bố công nghệ ClearType, do nhà nghiên cứu Bill Hill dẫn đầu. ClearType dùng từng sub-pixel R/G/B riêng lẻ để tăng gấp ba độ phân giải ngang khi hiển thị chữ trên LCD. Đội ngũ này sử dụng các mô hình thị giác cùng dòng với nghiên cứu của nhà vật lý Hermann von Helmholtz từ thế kỷ 19, cùng thời với Monet.
Mình chụp ảnh, cũng gặp nguyên lý này hàng ngày. Ảnh chụp ISO cao thì noise đầy, chấm màu rời rạc khắp nơi. Nhưng thu nhỏ ảnh lại hoặc nhìn từ xa thì hình vẫn mượt, vẫn đọc được. Cùng một chiêu. Chỉ là Monet làm bằng tay còn máy ảnh thì làm bằng sensor.
Bước tiếp: chấm từng điểm
Monet mở cửa, nhưng họa sĩ Pháp Georges Seurat mới là người bước vào rồi kẻ lưới tọa độ.
Seurat (1859-1891) cùng đồng nghiệp Paul Signac trực tiếp nghiên cứu Chevreul và nhà vật lý Ogden Rood (tác giả cuốn Modern Chromatics, 1879), rồi xây dựng kỹ thuật Pointillism. Khác với Monet, Seurat không “cảm” vị trí chấm. Ông tính toán. Khoảng cách giữa các chấm màu được thiết kế để mắt người trộn chúng ở một khoảng cách xem nhất định. Khoa học triệt để hơn Monet một bậc.
Seurat còn đi xa hơn: ông gắn từng nhóm màu với cảm xúc. Tông ấm, sáng thì tạo cảm giác vui. Lạnh, tối thì buồn. Nghe đơn giản, nhưng đây là kết quả của việc ông đọc rất kỹ về cách hệ thị giác phản ứng với tương phản sắc độ và độ bão hòa.
Nếu Monet là người hack mắt bằng trực giác có hướng dẫn, thì Seurat là người viết tài liệu kỹ thuật cho cái hack đó.
Hộp tạo bứt phá
Rồi, vậy tại sao việc tự cấm mình lại tạo ra bứt phá?
Nhà tâm lý học Patricia Stokes tại Barnard College, Đại học Columbia, đã nghiên cứu câu hỏi này và đặt tên cho cơ chế: ràng buộc theo cặp (paired constraints). Trong cuốn Creativity from Constraints (2005), bà mô tả hai pha luôn đi cặp nhau khi một người sáng tạo bứt phá:
Ràng buộc đầu tiên gọi là loại trừ (preclude): cố tình cấm bản thân dùng giải pháp quen thuộc, tạo ra một khoảng trống buộc não phải tìm đường mới. Ràng buộc thứ hai gọi là định hướng (promote): thay bằng một luật chơi mới, cụ thể, dẫn sang lãnh thổ chưa từng khám phá.
Monet là ví dụ điển hình mà Stokes phân tích. Preclude: ông cấm mình dùng tương phản sáng tối kiểu hàn lâm. Promote: ông ép dùng mosaic các nét cọ màu sắc khác nhau đặt cạnh nhau để mắt người xem tự trộn. Hai ràng buộc đi cặp, không rời nhau. Chỉ cấm thì bế tắc. Chỉ ép thì không biết ép theo hướng nào.
David Epstein viết trong Inside the Box: cái hộp là lò rèn. Sáng tạo của Monet không đến từ “nghĩ ngoài hộp”. Ông tự thiết kế một cái hộp mới, rồi bước vào, rồi vẽ.
Nghe thì tưởng chuyện nghệ sĩ, nhưng paired constraints quen lắm với ai từng làm sản phẩm. Cấm dùng feature cũ mà người dùng đã quen. Ép đội phát triển dùng một cách tiếp cận mới, cụ thể, có giới hạn rõ ràng. Nguyên tắc y hệt. Chỉ khác là Monet dùng sơn dầu còn bạn dùng Jira.
Elon Musk có một thuật toán 5 bước nổi tiếng cho quy trình sản xuất tại SpaceX và Tesla. Bước quan trọng nhất, theo chính Musk, là bước 2: xóa bất kỳ bộ phận hoặc quy trình nào không thực sự cần thiết. “The best part is no part at all.” Nếu bạn không phải thêm lại ít nhất 10% những gì đã xóa, nghĩa là bạn xóa chưa đủ. Musk nói sai lầm phổ biến nhất trong kỹ thuật là tối ưu một thứ lẽ ra nên xóa từ đầu. Monet hiểu điều này từ thế kỷ 19: ông xóa đen khỏi bảng màu trước khi bắt đầu tối ưu cách vẽ bóng.
Quay lại đám tang năm 1926. Clemenceau gỡ tấm vải đen khỏi quan tài Monet rồi phủ lên một tấm vải hoa sáng màu. Ông không làm vậy vì đẹp. Ông làm vì tấm vải đen vi phạm chính nguyên tắc mà Monet sống và vẽ cả đời: đen che mất ánh sáng, và ánh sáng là thứ duy nhất đáng vẽ.
Bạn đang giữ lại “màu đen” nào trong cách bạn làm việc?