Ai cũng thích kết quả, nhưng không ai muốn trả giá bằng quy trình.
Đó gần như là luật ngầm của xã hội bây giờ. Trả tiền để xài công cụ AI tóm tắt mớ tài liệu dày cộp trong năm giây, tiêm một liều thuốc để bụng phẳng lỳ mà không cần nâng tạ, copy y nguyên một đoạn code trên mạng ráp vào app cốt chỉ để chạy cho xong. Càng nhanh càng trúng quả. Nhìn từ góc độ kinh doanh, bán đường tắt là một mô hình lõi siêu lợi nhuận. Nhưng soi vào bản chất sinh học, vay mượn kết quả mà đứt gãy quy trình là một vụ lừa đảo.
Ảo giác phóng trên mặt nước
Chạy xe phân khối lớn dưới trời mưa, dân chơi xe cực kỳ ngán hiện tượng trượt nước (aquaplaning). Điểm rơi sống còn diễn ra ở khoảnh khắc lốp xe mất ma sát với mặt nhựa đường. Chiếc xe nhấc bổng lên và lướt trên một lớp màng nước siêu mỏng.
Cảm giác siêu êm.
Trải nghiệm cực kỳ phê. Không giằng xóc. Không ma sát cản trở. Y như bay phi trọng lực. Nhưng sự thật tàn nhẫn là lúc đó bạn đâu còn cầm tài nữa. Lực quán tính đang lái xe hộ bạn. Mất hoàn toàn lực bám đường, lỡ mà chệch bánh vào góc cua, lựa chọn duy nhất của bạn là văng thẳng vào dải phân cách.
Cái sướng của việc dùng đường tắt lụm kết quả ngoài đời cũng mang lại một cảm giác không trọng lượng y chang như vậy. Thảy phần nghĩ ngợi nhức đầu cho công cụ xử lý hộ. Cảm thấy bản thân đẩy được một núi công việc đi trong chớp mắt. Cuộc đời thật dễ dàng. Nhưng né tránh cọ xát không hề giúp tốc độ phân tích của não bạn nhạy bén lên. Nhìn bề ngoài có vẻ là người đã đến đích, nhưng phía sau lớp vỏ đó là một bộ não đang rỗng tuếch và lười biếng. Cứ thử gặp một sự cố nằm ngoài tập dữ liệu mẫu, bạn sẽ ngay lập tức sụp đổ.
Cạm bẫy của sự khổ ải
Nói rạch ròi, chẳng phải nghịch cảnh nào cũng rèn ra vĩ nhân. Không ai học được sự vĩ đại nhờ vào việc chầu chực nhăn nhó chờ đóng dấu giấy tờ.
Kafka từng viết hẳn cuốn Vụ Án để châm biếm việc con người chết kẹt trong mớ ma trận quan liêu vô lý. Dạng rào cản hành tỏi đó gọi là ma sát giao dịch (transactional friction). Nó tồn tại chỉ để bào mòn sức lực và duy trì sự tồn tại của một bộ máy cứng ngắc. Cố đấm ăn xôi lao vào cái ngõ cụt phi lý đó không giúp tâm hồn bạn thanh cao thêm chút nào. Nó chỉ ngốn mất thời gian sống.
Nhưng khoa học nhận thức lại chứng minh một phân nhánh đối nghịch: độ khó mong muốn (desirable difficulty). Việc rải đá cản đường có kịch bản vào quá trình học sẽ đẩy sức bền của bộ nhớ lên mức kịch kim. Cố vắt óc moi lại một từ khóa bao giờ cũng nhức đầu hơn chuyện quẹt điện thoại mở app Google Dịch. Cái nồng độ tự ép bản thân đó chính là ma sát chuyển hóa (transformative friction). Một cơ chế tát lật mặt để ép não bộ mọc thêm nơ-ron. Đáng buồn là đám đông lại vứt hai khái niệm đó vào chung một rổ. Hễ thấy vướng bận là lăm lăm tìm cách xua đuổi. Họ mất khả năng phân định rào cản nào là viên gạch xây nhà, rào cản nào là đống rác cần dọn.
Chúng phá vây ngu ngốc.
Chửi đường tắt bằng đường tắt
Lội lại dòng chuyển động tin tức. Vừa rồi tác giả Jords vứt lên bàn một bài phân tích bóc trần khuynh hướng lụy AI ăn sẵn. Dùng mạch tả cảnh quá trình cày cuốc đẫm mồ hôi lúc trước, ông chửi thẳng mặt nhóm người nhởn nhơ vay mượn máy móc để chôm chỉa kết quả.
Nếu tôi chỉ hất hàm đồng tình, hoặc dùng dăm ba câu từ tỉa tót để kháy mỉa ngược Jords không cung cấp nổi một cái bảng dữ liệu nào, thì rốt cuộc bài viết này cũng đang đạp trúng bãi mìn đó. Dùng văn vở để mỉa mai văn vở cũng chỉ là một kiểu lết nách đi đường tắt.
Vứt chữ nghĩa sang một bên. Chơi thẳng bằng số liệu.
Giai đoạn 2020, thị trường tỷ dân Trung Quốc chứng kiến màn bùng nổ của các siêu ứng dụng giải bài tập (như Zuoyebang, Yuanfudao). Cấu trúc cực kỳ béo bở: học sinh giơ máy ảnh chụp bề mặt bài toán, hệ thống AI quét ký tự và lập tức nhả về đáp án cộng kèm chi tiết từng bước giải trong đúng 3 giây. Ở thời điểm rực rỡ nhất, riêng Zuoyebang ngạo nghễ đạt mốc 800 triệu lượt đăng ký. Trẻ vị thành niên càn quét sạch sẽ đống bài tập về nhà với tốc độ ánh sáng.
Giao dịch trót lọt êm ru.
Đến tháng 7 năm 2021, giới chức giáo dục Trung Quốc chính thức can thiệp. Mọi tính năng “chụp ảnh giải bài” bị yêu cầu gỡ bỏ. Lệnh cấm này không đơn thuần xuất phát từ lý do kiểm soát độc quyền thị trường. Các bản đánh giá quốc gia lúc bấy giờ đã vạch ra một lỗ hổng vĩ mô tàn khốc: việc dọn sẵn mâm câu trả lời đang lặng lẽ đánh sập hoàn toàn năng lực tư duy độc lập. Tổ hợp app giải toán đã nuốt gọn cái phần “ma sát chuyển hóa” thiết yếu nhất của quá trình học vấn. Bấm chốt hoàn thành bài tập trong 3 giây không hề giúp bộ não mọc thêm một chuỗi nơ-ron nào. Khi bị đẩy vào phòng thi offline (nơi toàn quyền “vay mượn kết quả” bị tước đoạt), hàng vạn học sinh đồng loạt sụp đổ vì mất sạch kỹ năng tự dàn ý giải thuật từ vạch số không.
Năm giây bấm nút đổi lấy một cái đáp án, đánh đổi bằng việc bào mòn năng lực phân tích gốc của hàng chục triệu học sinh. Định luật Goodhart luôn luôn chực chờ. Đến lúc bảng điểm tức thời leo lên làm thước đo tiêu chuẩn tối thượng, hệ thống đã suýt ấn nút hủy diệt toàn bộ quy trình trầy da tróc vảy khốc liệt nhất để rèn giũa con người.
Ngọn lửa trong lò sưởi
Tua lại xem bối cảnh năm 1865. Đại văn hào Dostoevsky ngồi trước chiếc bàn làm việc với bản phác thảo gần xong của tiểu thuyết Tội Ác Và Hình Phạt. Cả một năm ròng cày ải để xoay tiền trả nợ. Cuối cùng ông cũng đúc kết được một tệp bản nháp nguyên vẹn.
Mọi thứ coi như viên mãn.
Thế mà chỉ thoáng sau, ông vơ gọn xấp giấy đem ném thẳng vào lò sưởi đỏ rực. Hành động đốt sách này không phải vì cốt truyện thô kệch dở dang. Ông tự châm lửa vứt đi vì biết mình chưa trầy da tróc vảy đủ sâu để lột tả chân thực sự tăm tối đẫm máu của Raskolnikov. Nhắm mắt gửi bản thảo đó đem in, sách dĩ nhiên vẫn bán chạy. Mớ hóa đơn xếp lớp ở nhà sẽ được xé bỏ thanh toán êm ru.
Mọi thứ vẫn an toàn.
Trớ trêu là ông dứt khoát vứt bỏ cái kết quả dọn sẵn đó. Dọn sạch mặt bàn, trải một tờ giấy nháp mới, ông lùi lại đúng vạch xuất phát ban đầu. Ma sát không phải chướng ngại vật ngáng đường, nó là cái vạch đích thực sự của sự tiến hóa. Bạn dư sức bỏ tiền thuê một nhóm code chắp thêm cái tính năng vớ vẩn để xong cái app. Bạn có đủ tiền để trả luật sư lách một bộ hồ sơ.
Quy trình thì không.
Kết quả có thể mượn, có thể xài chung. Quy trình là độc quyền. Nhảy cóc vượt quy trình không bù đắp nổi gốc rễ tiến hóa. Bạn tự tay ấn nút giao khoán chức năng phân tích cho một cục thuật toán để đớp gọn thành quả? Chúc mừng. Cỗ máy lập tức thay bạn làm nhẹ tay mọi quy trình. Và rồi nó cũng sẽ đoạt luôn đúng vị trí năng lực bạn đang ngồi. Tước bỏ những cú ma sát trượt ngã, thứ bạn nhận về chỉ là một tờ hóa đơn ghi kết quả ảo đi vay, còn bản thân bạn chỉ là một món hàng tồn kho nằm mốc meo ngoài lề hệ thống.