Bạn đã bao giờ đứng trong thang máy công ty, vội vã đi họp, và bấm điên cuồng vào cái nút “Đóng Cửa” chưa?
Nhiều nghiên cứu đô thị đã chỉ ra một sự thật phũ phàng: ở rất nhiều tòa nhà, cái nút đó hoàn toàn không được đấu dây điện. Nó là nút chết (placebo button). Nó được lắp vào chỉ để bạn có ảo giác rằng mình đang kiểm soát được thời gian chờ đợi. Hệ thống tự đóng cửa sau 5 giây, dù bạn có bấm mỏi tay hay không.
Nhưng cái hay nằm ở chỗ này: cảm giác bớt bồn chồn của bạn khi bấm cái nút đó là thật. Một cái nút giả (về mặt cơ học) lại giải quyết một vấn đề có thật (về mặt tâm lý).
Đó cũng chính xác là cách mà phần lớn những thứ được dán mác “huyền học” trên thế giới này đang vận hành. Tiêu biểu nhất là bộ bài Tarot.
Lỗ Hổng Kịch Bản
Cuối năm 1995, bộ phim The Usual Suspects của đạo diễn Bryan Singer thả một cú twist kinh điển vào lịch sử điện ảnh. Tên tội phạm què quặt Verbal Kint ngồi trong đồn cảnh sát, bịa ra toàn bộ một lời khai chấn động, một mạng lưới tội phạm quốc tế chi tiết đến từng chân tơ kẽ tóc.
Và hắn lấy chất liệu ở đâu? Hắn nhìn lướt qua cái bảng thông báo đính đầy giấy tờ lộn xộn sau lưng thanh tra Dave Kujan. Hắn nhặt cái tên hãng sản xuất in dưới đáy cốc cà phê của viên thanh tra. Hắn nhặt bừa mọi mảnh vỡ thị giác trong phòng, dán chúng lại thành một câu chuyện. Khi thanh tra Kujan nhận ra mình vừa bị lừa bởi một cái kịch bản vá víu, Kint đã đi mất rồi.
Lịch sử của Tarot là một cú Verbal Kint phiên bản thế kỷ 18.
Hầu hết những ai cầm bộ bài lên đều có một sự kính trọng rụt rè. Họ đinh ninh đây là “bản đồ vũ trụ” có từ thời Ai Cập cổ đại, chứa đựng thông điệp từ cõi vô hình.
Thực tế lịch sử tàn khốc hơn nhiều. Tarot sinh ra ở Ý thế kỷ 15, và suốt 300 năm, nó chỉ là một cỗ máy cờ bạc (gambling engine) để giới quý tộc đánh bài. Nó không có một tí ma thuật nào.
Vậy “nguồn gốc Ai Cập” từ đâu ra? Năm 1781, một học giả người Pháp tên là Antoine Court de Gébelin nhìn mấy lá bài, tự tin chém gió rằng từ “Tarot” bắt nguồn từ tiếng Ai Cập: Tar (con đường) và Ro (hoàng gia). Nghe rất kêu. Nghe rất cổ đại. Chỉ có một vấn đề: mãi đến tận năm 1799, người ta mới tìm ra phiến đá Rosetta để giải mã tiếng Ai Cập. Gébelin đơn giản là bịa tạc hoàn toàn dựa trên cơn sốt cuồng Ai Cập (Egyptomania) của Châu Âu lúc bấy giờ.
Các cụ ngày xưa có câu “Nói dối trơn mồm”. Cả một hệ thống đồ sộ 78 lá bài được khoác lên tấm áo huyền bí dựa trên một bản vá lịch sử lỗi.
Thế là xong phim. Một hệ thống xây trên nền tảng của sự ngụy tạo.
Sự Giải Phóng Của Dối Trá
Bạn nghĩ câu chuyện trên là lời bóc phốt để vứt bỏ Tarot? Không phải.
Việc chứng minh Tarot là một hệ thống do con người kỹ sư hóa (từ một trò chơi bị hack thành một cỗ máy huyền học) chính là bước giải phóng quan trọng nhất.
Khi bạn không còn tin rằng The Fool hay The Magician mang thông điệp siêu nhiên từ vũ trụ, bạn không còn là nô lệ của hệ thống. Bạn trở thành người vận hành (operator). Thay vì ngồi run rẩy chờ lá bài phán xét tương lai, bạn bắt đầu nhìn 78 lá bài này như một giao diện nhận thức (cognitive interface).
Nó giống hệt cái màn hình máy tính của bạn. Cái tệp PDF trên màn hình không thực sự là “cái tệp giấy” nằm trong máy tính; nó chỉ là biểu diễn đồ họa của một cụm mã nhị phân. Bạn không cần tin cái thư mục trên màn hình là thư mục bằng nhựa để có thể sử dụng nó. Giao diện (interface) là thứ giúp bạn tương tác với những thuật toán ngầm phức tạp.
Tarot là một tập hợp gồm 78 node dữ liệu đại diện cho các trạng thái tâm lý, hoàn cảnh xã hội, và các nguyên mẫu hành vi (archetypal behaviors).
Cái não mình nó có kiểu hay tự lừa. Nó rất giỏi bảo vệ những giả định có sẵn (confirmation bias) và đưa bạn đi vào các rãnh tư duy bế tắc. Ví dụ, bạn đang mắc kẹt trong công việc, bạn liên tục tự nhủ “mình chỉ cần cố thêm chút nữa là sếp sẽ công nhận”. Khuyên bạn mỏi mồm không được.
Nhưng khi bạn xáo một cỗ bài lên, bạn đưa sự ngẫu nhiên (randomness) có kiểm soát vào hệ thống. Bạn lật ra lá 3 Kiếm (hình trái tim bị đâm xuyên). Bạn bị ép phải nhìn tình huống của mình qua một “bộ lọc” đau đớn, mất mát và phản bội. Não bạn ngay lập tức thực thi chức năng nhận diện mẫu (pattern-matching) để nối hình ảnh đó với sự thật phũ phàng về công việc của bạn.
Sự ngẫu nhiên phá vỡ cái rãnh tư duy cũ. Hình ảnh ép bạn phải mô hình hóa lại vấn đề.
Mã Nguồn Của Tâm Trí
Chấp nhận Tarot là đồ giả (về mặt lịch sử) cho phép bạn sử dụng nó thật (về mặt chức năng). Nó là một công cụ xuất sắc để hack ngược lại chính bạn.
Cơ chế này tương tự như việc người ta khuyên bạn tung đồng xu khi đang phân vân hai lựa chọn. Không phải để đồng xu chọn hộ bạn, mà là trong tích tắc cái đồng xu lơ lửng trên không trung, bạn bỗng nhận ra sâu thẳm trong lòng mình đang cầu mong nó rơi vào mặt nào.
Vài con gà mờ như mình ngày xưa hay cười khẩy mấy người đi xem bài là mê tín dị đoan. Hóa ra mình chỉ nhận dạng được bề mặt. Hệ thống không cần có lịch sử thật để tạo ra động lượng thật. Một sự dối trá hoàn toàn có thể đóng vai trò như bộ khởi động (bootstrap) cho những dịch chuyển nhận thức có thực.
Cầm một lá bài in sản xuất hàng loạt lên tay, bạn biết rõ nó chỉ là mực dập trên giấy cứng. Nhưng bạn vẫn có thể mỉm cười gật gù vì bộ não của mình vừa bị bẻ khóa một cách hoàn hảo.
Đừng đi tìm ma thuật trong lịch sử. Ma thuật nằm ở cái cách bạn thiết kế hệ thống để tự lừa mình.