Năm 1982, Scott Thompson đứng ở vạch xuất phát của New York City Marathon tại Staten Island, tai cắm tai nghe Vivaldi trên Walkman trong khi chờ súng nổ. Ông chọn đúng bản Orlando Furioso, một vở opera về một nhân vật kiệt xuất bị đẩy tới điên loạn bởi áp lực của thế giới. Cách chọn nhạc của ông thường rất có ý. Ông là người như vậy.
Con trai ông, Nicholas Thompson, bảy tuổi, đứng chờ sau cầu Queensboro với một chai nước cam và một đôi giày mới. Khi cha chạy tới, đứa bé cúi xuống nhìn ông thắt lại dây giày, đầu gối chạm đất. Nicholas nhớ cảm giác lúc đó là tình yêu. Không phải kiểu tình yêu mơ hồ. Mà tình yêu nhìn thấy được, cụ thể, có mùi mồ hôi và hơi thở.
Scott về đích dưới 3 tiếng 1 phút. Nhanh nhất ông từng chạy.
Ông không bao giờ chạy nhanh hơn vậy nữa.
Biến số sai
Nicholas lớn lên với một nỗi ám ảnh không lời: cha ông là thiên tài nhưng đã tan vỡ. Học bổng Andover, tiếp theo là Stanford, rồi Oxford. Khi gặp Kennedy năm 1960, nhà lãnh đạo tương lai bỡn cợt rằng Scott Thompson có thể đến Nhà Trắng trước mình. Đó là mức trần mà người đời đặt cho ông.
Rồi ông sụp. Rượu, sự lộn xộn trong cuộc sống tình cảm, nợ thuế, những cuộc điện thoại từ Bali lúc 3 giờ sáng. Không phải sụp một lần kiểu kịch tính, mà sụp từng chút một, theo kiểu người ta không dừng được nhưng cũng không thể nhận ra mình đang rơi.
Nicholas quan sát tất cả và rút ra một kết luận: cha ông đã có thể không sụp nếu ông tiếp tục chạy.
Đây là lập luận đẹp. Cũng là lập luận sai.
Scott Thompson chạy. Chạy rất nhiều. Ông chạy 12km rồi 6km xen kẽ mỗi sáng ở Dupont Circle, sau các cuộc tranh luận truyền hình về kiểm soát vũ khí và trước những buổi chiều ngồi uống rượu. Ông chạy để “calming the chaos of his life,” theo cách chính Nicholas mô tả. Cùng một liều thuốc, cùng một người bệnh, kết quả vẫn như cũ. Chạy marathon dưới 3 tiếng không ngăn được ông uống rượu. Không ngăn được ông bỏ trả thuế. Không ngăn được cuộc đời tan ra từng mảnh.
Nhưng không phải vì chạy bộ không tốt. Mà vì đó không phải biến số đã quyết định mọi thứ.
Gabriel García Márquez viết về dòng họ Buendía trong Trăm Năm Cô Đơn theo cách mà đọc xong không quên được: mỗi thế hệ một cái tên lặp lại, mỗi thế hệ một bộ sai lầm lặp lại, mỗi thế hệ tin rằng mình đã làm gì đó khác biệt. Họ đặt sai câu hỏi từ đầu nên mọi câu trả lời đều không giải được cái gì. Nicholas Thompson không phải nhân vật trong tiểu thuyết, nhưng cái logic ông dùng thì quen lắm: nhìn vào cha, thấy một bộ triệu chứng, cắt ra một biến số để khóa bản thân vào đó như neo.
Vấn đề là biến số đó không phải nguyên nhân.
Chạy trong luồng của ai?
Năm 2005, Nicholas Thompson phá rào ba tiếng ở Delaware Marathon, chạy đều với nhịp 6 phút 45 giây mỗi dặm. Xong marathon. Hai tuần sau, anh được nhận làm biên tập tại Wired. Vài tháng sau, ký được hợp đồng với nhà xuất bản cho một cuốn sách. Anh gọi đây là “momentum,” và có lẽ mô tả đó không sai, chỉ là chưa đủ.
Chuỗi nhân quả đó quá đẹp để không đặt câu hỏi. Marathon Delaware rồi Wired rồi book deal, xếp liên tiếp như toa tàu ngay ngắn. Nhưng những toa tàu đó đang chạy trên đường ray của ai?
Top Gun có một cảnh Maverick bay trong dòng khí sau đuôi của Iceman, tận dụng lực đẩy sẵn để tiết kiệm năng lượng. Kỹ thuật hợp lý. Hiệu quả. Vấn đề là Maverick lúc đó không biết mình đang bay bằng lực của ai hay lực của mình. Chỉ khi Iceman đổi hướng thì mới rõ. Và thường đến lúc đó thì hơi muộn để điều chỉnh.
Nicholas dành phần lớn đời mình chạy trong luồng mà cha tạo ra: cùng trường, cùng địa điểm, cùng môn thể thao, cùng mức marathon (quanh 2:43). Ngay cả khi muốn khác cha, anh vẫn định nghĩa sự “khác” đó bằng ngôn ngữ của cha. Hướng bay vẫn là của người đi trước.
Điều này không phải chỉ trích. Không ai thoát được hoàn toàn khỏi dòng khí sau đuôi của người đã định hình nên mình. Nhưng sự tỉnh táo nằm ở chỗ nhận ra mình đang trong đó, không phải ở ngoài.
Môn dành cho người không cần ai
Nhà văn người Nhật Haruki Murakami, tác giả của Rừng Na Uy và khoảng hai mươi cuốn sách khác, có một cuốn không phải tiểu thuyết mang tên Tôi Nói Gì Khi Nói Về Chạy Bộ. Ông chạy hơn mười cây số mỗi ngày trong nhiều năm liên tục và rút ra: phần lớn những gì ông biết về viết văn, ông học được từ chạy bộ mỗi ngày.
Không phải vì chạy giống viết. Mà vì cả hai đòi hỏi chính xác một thứ duy nhất: anh phải xuất hiện. Một mình. Ngày này qua ngày khác. Không ai chờ. Không ai phạt nếu không đến. Chỉ có anh và cái quyết định bước ra khỏi cửa hay không.
Đây là chỗ chạy bộ khác hoàn toàn với hầu hết mọi cách vận động có tổ chức khác. Cầu lông cần người thứ hai cầm vợt cùng lúc. Tennis cần sân và lịch hẹn và ít nhất một người đồng ý chiều thứ bảy không bận. Pickleball thực ra cần đến ba bốn người đúng khung giờ đó muốn chơi cùng, chưa kể tìm sân. Chán thì chán thật, nhưng thiếu ai là không xong.
Chạy bộ không cần ai. Không cần sân. Không cần lịch. Cần đôi giày và con đường, và đó là toàn bộ điều kiện tiên quyết.
Cái không-cần-ai đó không phải ưu điểm phụ. Đó là lý do nó biến thành thiền được.
Murakami mô tả trạng thái chạy là tiến dần vào một vùng trống rỗng (void), và không diễn đạt nó khác hơn thế. Nicholas Thompson thì viết rằng ông để tâm trí trôi một cách hữu ích. Hai người, hai ngôn ngữ, cùng mô tả một thứ: không phải vô tâm, mà là tâm không bị chiếm. Khi chạy đủ lâu, đủ đều, đủ một mình, tâm trí bắt đầu đi đến những chỗ nó tránh đến trong lúc bình thường.
Chạy chán. Đó là tính năng, không phải lỗi.
Bộ não người ta không thích nhàm chán, luôn tìm cách lấp. Nhạc, podcast, điện thoại, người trò chuyện. Cầu lông lấp bằng người kia. Tennis lấp bằng chiến thuật. Khi không còn gì để lấp ngoài con đường và hơi thở của mình, thứ gì đó bắt đầu nổi lên từ phía dưới. Không phải lúc nào cũng dễ chịu. Nhưng thật.
Giao ước với chính mình
Năm 2005, hai tuần sau marathon Delaware và ngay trước khi hay tin về Wired, Nicholas đi kiểm tra sức khỏe định kỳ. Bác sĩ sờ cổ chẩn đoán có khối u. Các xét nghiệm theo sau, kết quả ngày càng tối. Cuối cùng: ung thư tuyến giáp, loại điều trị được, nhưng vẫn là ung thư.
Anh mổ hai lần. Uống thuốc phóng xạ trong một căn hộ ở Brooklyn, một mình suốt một tuần, trong khi vợ anh mang cháo đến đặt trước cửa rồi đi. Mỗi ngày anh viết email cho đồng nghiệp, biên tập bài vở, cố gắng làm mọi thứ tiếp tục bình thường từ phía sau một cánh cửa không ai được mở.
Rồi anh hồi phục. Và quyết định phải chạy lại một marathon.
Hai năm sau, anh đứng ở vạch xuất phát New York City Marathon lần thứ hai. Về đích: 2:43:38. Nhanh hơn thành tích tốt nhất trước khi bệnh mười ba giây.
Mười ba giây là con số lạ. Không phải hồi phục về trạng thái cũ, là đi qua trạng thái cũ. Cơ thể sau mổ, sau xạ trị, sau những tuần mệt mỏi và mất ngủ trong căn hộ Brooklyn, chạy nhanh hơn cơ thể trước khi bất cứ điều gì xảy ra.
Murakami có một câu trong cuốn hồi ký chạy bộ của mình, đại ý thế này: đau thì không tránh được, nhưng khổ mới là lựa chọn. Cái đau của ung thư là vật lý, không ai chọn. Nhưng câu chuyện người ta tự kể về nó là lựa chọn. Nicholas Thompson chọn kể câu chuyện đó theo ngôn ngữ marathon: pace, thời gian về đích, thứ hạng. Không phải ngôn ngữ bệnh nhân.
Cơ thể Nicholas tin câu chuyện đó hơn cả chính anh.
Steve McQueen trong Le Mans (1971) đua xe không phải vì muốn thắng giải. Ông đua để chứng minh còn đang sống. Mỗi vòng đua là một tuyên bố: tôi còn đây. Không phải cho khán giả, không phải cho ban tổ chức. Cho chính mình. Vạch đích là xác nhận tồn tại, không phải thành tích.
Mỗi lần về đích của Nicholas Thompson từ 2007 trở đi mang cùng tầng nghĩa đó. Không phải vì cha không còn đây. Mà vì anh đã từng gần không còn đây.
Thứ không bị nhiễm
Tất cả mọi thứ trong quan hệ cha-con Thompson đều bị nhiễm vào một lúc nào đó. Tiền (Scott vay rồi không trả, và dọa tự tử khi bị từ chối). Tình dục (người tình mới dùng iPad trong phòng khách để gọi dịch vụ, khi các cháu còn ở nhà với bảo mẫu). Cái tha thứ đăng công khai trên Facebook vào ngày sinh nhật Nicholas, như một ghi chú riêng được viết ở chỗ mọi người nhìn thấy.
Chỉ có một thứ không bị nhiễm.
Buổi sáng lúc Nicholas năm tuổi, đặt đôi giày bé con cạnh đôi giày cha trước cửa nhà ở ngoại ô Boston. Ông nhớ cảm giác đó. Một người đàn ông mạnh mẽ và tươi cười, chạy mỗi sáng, và đôi khi cho con chạy cùng nửa dặm cuối. Không có điều kiện. Không có chương trình nghị sự. Chỉ là chạy.
Nicholas không chạy để trở thành cha mình. Cũng không hẳn vì sợ trở thành cha mình. Ông chạy để giữ một phiên bản cụ thể của người cha đó còn tồn tại trong ký ức, phiên bản trước khi mọi thứ phức tạp, phiên bản chỉ còn tiếp cận được qua đôi chân.
Chạy bộ, hiểu theo nghĩa này, là một thiết bị lưu trữ ký ức chọn lọc. Nó giữ lại cái hình ảnh ở dặm số 7 năm 1982, người cha quỳ thắt dây giày với mồ hôi trên vai. Nó đẩy xuống đáy cuộc gọi từ Bali lúc 3 giờ sáng.
Thiết bị lưu trữ nào cũng có tuổi thọ.
Nicholas Thompson hiện mỗi năm chạy hàng nghìn cây số, tám tiếng mỗi tuần, chạy ultra ở những ngọn núi bắt đầu từ bóng tối và cố về trước khi mặt trời lặn. Ở tuổi ngoài bốn mươi, anh hạ thành tích marathon xuống còn 2:29, nắm giữ kỷ lục Mỹ ở bảng tuổi 50K của mình. Cơ thể anh đang đi ngược chiều so với cha.
Nhưng cha anh cũng từng chạy. Rất tốt. Rất đều.
Rồi ông dừng lại.
Kết thúc không phải là khi nào Nicholas dừng. Kết thúc là: khi đôi chân không còn giữ được ký ức đó nữa, thứ gì sẽ giữ thay?
Hay câu hỏi đặt ngược mới đúng: không phải anh đang giữ ký ức bằng cách chạy, mà chính ký ức đó đang giữ anh trên con đường, ngày này qua ngày khác, lúc 5 giờ sáng khi không ai nhìn.