Bạn đứng trong bếp, thử học làm món sốt vang đỏ kinh điển của Pháp. Sách dạy nấu ăn bảo bạn phải hầm mười lăm tiếng, rồi vặn lửa to đun sôi để bay hơi tám mươi phần trăm lượng nước. Nghĩa là năm lít nước dùng ban đầu phải bị cô cạn, rớt xuống chỉ còn một lít.
Nhưng bạn thấy xót. Công sức hầm xương từ sáng sớm, hương vị của mười mấy loại thảo mộc, lỡ bay hơi mất thì sao? Bạn giữ nguyên lửa nhỏ liu riu. Bạn đổ thêm nước cho an toàn. Bạn nêm nếm thêm đủ loại gia vị mới. Cuối cùng, thay vì một muỗng sốt đắt tiền bóng bẩy, bạn có một nồi súp nhạt thếch, lỏng le. Dùng để chan cơm thì dư nước, mà làm sốt thì chẳng ra cái vị gì.
Đó không phải là chuyện nấu ăn. Đó là cách hầu hết chúng ta đang thiết kế sự nghiệp, và cũng là cách các tập đoàn vận hành tổ chức của mình. Tại sao chúng ta lại xót nước đến vậy?
Ảo Giác Của Thế Giới Mở
Cảm giác sợ cạn nước đó có tên. Tác giả Hyde gọi nó là việc lảng tránh những cái chết tương đối (relative deaths).
Chúng ta đang sống trong ảo giác thế giới mở (Sandbox Illusion). Ta tin rằng cuộc đời, hay thương trường, là một trò chơi sandbox vô hạn. Nơi đó, tiềm năng của ta là vô biên, và lý do ta chưa bá chủ thị trường chỉ là do ta “chưa thèm bung sức” mà thôi. “Chưa làm” nghiễm nhiên được ban giám đốc và chính bộ não chúng ta đánh đồng với “có thể làm”.
Ta muốn giữ mọi cánh cửa mở toang. Một cá nhân thì muốn làm kỹ sư AI, nhưng rảnh vẫn trade crypto, ấp ủ mở chuỗi F&B, và cuối tuần chạy xe ôm công nghệ để lấy trải nghiệm. Ở sân chơi lớn hơn, các tập đoàn bán lẻ lại nhăm nhe làm siêu ứng dụng, đụng vào thanh toán, đụng vào logistics, ôm luôn cả nội dung số chỉ vì sợ đối thủ lấy mất. Thằng Bờm ngày xưa chịu đổi quạt mo lấy nắm xôi vì nó biết mình chỉ cần no. Thằng Bờm ngày nay sẽ giữ khư khư cái quạt, đòi thêm xôi, xin thêm cá mè và mở luôn startup hệ sinh thái nông nghiệp đa ngành.
Bận Rộn Hay Trì Trệ?
Nghịch lý nằm ở chỗ: mỗi lần bạn chọn làm một cái sốt đậm đặc, bạn phải chấp nhận mất đi một lượng lớn nước. Mỗi lựa chọn thực sự là một cam kết đóng sập vĩnh viễn những lựa chọn khác lại. Bạn không thể vừa là chuỗi bán lẻ giá rẻ nhất, vừa có trải nghiệm khách hàng xa xỉ nhất. Bạn phải giết một trong hai.
Bởi vì sợ phải nhìn những cơ hội khác chết đi, ta chọn cách đun liu riu. Ta nhảy từ dự án này sang khóa học khác, tung ra mười tính năng thử nghiệm nhưng không dám dồn lực cho một mũi nhọn duy nhất. Lối sống bận rộn giả tạo này có một cái tên rất kêu: Fuckarounditis. Nó là trạng thái nỗ lực giả cầy. Ở góc độ cá nhân, nó là việc liên tục làm mới bản lý lịch nhưng không có chuyên môn sâu. Ở góc độ công ty, nó là những cuộc họp dài lê thê nơi ai cũng đồng ý nhưng không ai dám khai tử một sản phẩm đang thoi thóp. Sự trì trệ kéo dài được ngụy trang hoàn hảo dưới dạng một lịch trình dày đặc.
Đợi Cái Chết Tuyệt Đối
Bạn nghĩ mình đang giữ cho tiềm năng của dự án sống mãi? Đừng ngây thơ nữa. Càng né tránh việc tự giới hạn bản thân, bạn càng tiến nhanh đến sự vô dụng hoàn toàn.
Đó là lúc hội chứng Peter Pan đá thẳng vào mặt bạn. Bạn hoảng hốt nhận ra doanh nghiệp mình đã sáu năm tuổi đời, nhưng về mặt định vị cốt lõi, nó vẫn chưa bao giờ thực sự bắt đầu. Máy móc vẫn chạy, dòng tiền vẫn đốt, nhưng bạn vẫn đang loay hoay trước cái nồi khổng lồ không chịu cạn nước.
Cái bẫy này giết chết sự sắc bén. Một chiến lược cá nhân hay chiến lược tổ chức mà không làm mất lòng ai, không từ bỏ nhóm khách hàng nào, không cắt sập dự án nào thì đó không phải là chiến lược. Đó chỉ là sự hèn nhát trong việc ra quyết định. Nếu một dự án đã chạy lay lắt mười tám tháng, liên tục tung ra những bản cập nhật vô thưởng vô phạt để duy trì hy vọng, không có một cú bứt phá nào đủ tạo thế độc quyền, mà cũng chẳng có một thất bại nào đủ đẫm máu để hội đồng quản trị phải dập cầu dao, hãy tự nhận đi. Bạn đang đun liu riu sự nghiệp của chính mình.
Đừng sợ cạn nước. Thà chấp nhận cạn kiệt để chắt lọc thành một muỗng sốt đậm đặc bùng nổ, còn hơn làm một nồi canh đầy ắp nhưng nhạt nhòa đến cuối đời.