Cuối năm ngoái có một cái tweet khá buồn cười. Ai đó đăng ảnh bảng xếp hạng tỷ phú thế giới rồi viết: “Thử tưởng tượng xem, giàu thứ 3 thế giới cũng tên Larry mà vẫn chưa phải ông Larry giàu nhất.” Larry Page nhìn Larry Ellison. Ellison nhìn lại Page. Cả hai đều có hàng trăm tỷ đô, nhưng chỉ một người được gọi là “ông Larry giàu nhất.” Ông kia phải chịu.
Mà nói cho cùng, nếu đẩy logic đó tới bến, thì ngoài Elon Musk ra — tất cả chúng ta, từ tỷ phú tới dân văn phòng, đều đang phải chịu kiểu gì đó. Chịu cái gì? Chịu chuyện có người giàu hơn, đẹp hơn, may mắn hơn, hoặc đơn giản là có vẻ ổn hơn mình.
Aaron — ông chủ blog tài chính mr-stingy bên Malaysia — gọi thẳng chuyện này là thuật đối phó (cope). Và ông ấy nói một câu mà mình thấy khá sắc: đối phó không phải yếu đuối. Đối phó là kỹ năng. Thiếu kỹ năng này, người giàu cũng rỗng.
Rồi, vậy đối phó kiểu gì cho lành mạnh?
Những cái bẫy khiến ta thấy nghèo
Cái đầu tiên và cũng khó nhận ra nhất: cảm xúc luôn thắng số liệu. Aaron kể rằng khi ông ấy viết bài phân tích bậc thang thu nhập ở Malaysia, phản ứng phổ biến nhất là “anh nói tôi nằm trong nhóm 20% giàu nhất, nhưng tôi không cảm thấy vậy.”
Lý do thì đơn giản tới mức hơi buồn. Người thuộc nhóm 20% trên thường chơi với nhau, sống gần nhau, làm việc cùng nhau. Trong cái nhóm toàn dân khá giả đó, luôn có một ông ngoại lệ (outlier) nằm ở nhóm 5% hoặc 10% — đi xe xịn hơn, nhà to hơn, con học trường quốc tế. Cả nhóm nhìn ông đó rồi tự thấy mình bình thường. Thống kê nói bạn giàu. Mắt bạn nói bạn xoàng.
Nói tới đây lại nhớ một chuyện. Ngày xưa “trung lưu” ở Việt Nam theo mình hiểu nghĩa là có nhà riêng khu tốt, xe hơi ngoại nhập, cuối tuần ra nhà hàng. Bây giờ cái “trung lưu” đó, nếu đo bằng thống kê, thuộc nhóm 30% trên. Tức là cái chuẩn trong đầu mình đã lệch so với thực tế kinh tế — mà mình thì vẫn giữ nguyên cái chuẩn cũ. Kỳ vọng không nhúc nhích, thực tế thì trượt đi. Kết quả: lúc nào cũng thấy thiếu.
Rồi tới chuyện mạng xã hội. Ba mẹ ngày xưa tối đa là nhìn căn nhà cuối đường có cái vườn đẹp, tự hỏi bộ đồ ăn bên trong chắc xịn lắm. Hết. Ranh giới so sánh là con đường, cái xóm, cao lắm thì cái phường. Bây giờ? Mở điện thoại lên là thấy video rõ nét bên trong biệt thự của David Beckham. Cái ranh giới so sánh đã nhảy từ hàng xóm lên tỷ phú, trong khi thu nhập thì vẫn ở tầm hàng xóm.
Và cái bẫy sâu nhất — cái mà dân tâm lý gọi là máy chạy bộ khoái lạc (hedonic treadmill): “Khi nào đạt X thì tôi mới hạnh phúc.” Triệu đô trước 35. Nhà quận 2. Sếp khen. Thăng chức. Rồi giả sử đạt được — vui bao lâu? Nghiên cứu về khoa học hạnh phúc cho con số đâu đó 1-3 tháng. Sau đó quen. Sau nữa thì: “Giờ sao tiếp?” Cái máy chạy bộ này không có nút tắt, chỉ có người biết bước xuống.
Mấy chiêu khiến ta thấy giàu hơn (dù ví giữ nguyên)
Aaron liệt kê vài chiêu, mình thấy có mấy cái đáng nói.
Chiêu đầu tiên nghe hơi phản trực giác: so sánh xuống dưới. Ông ấy tự biết câu này nghe kỳ — “nghĩ tới mấy đứa nhỏ châu Phi” là câu cửa miệng của ba mẹ mà hồi nhỏ ai cũng nghe xong thì phớt lờ. Nhưng Aaron phân biệt rất rõ: so sánh xuống không phải để nghĩ “tao hơn mày”, mà để nghĩ “hôm nay tao có nhiều thứ đáng biết ơn.” Hướng biết ơn, không phải hướng kiêu. Hai cái đó nhìn giống nhau nhưng chất lượng cuộc sống chênh nhau một trời.
Cùng logic đó, ông ấy gợi ý so sánh với chính mình ngày trước. Thằng nhóc 10 tuổi ngày xưa nhìn mình bây giờ có tự hào không? Nếu có, thì ít nhất ta đang tiến về đúng hướng — dù chưa tới đích nào cả.
Rồi tới một chiêu mà ngáo như mình lại thấy hay nhất: tạo ra cái gì đó thay vì ngồi tiêu. Nướng bánh. Viết lách. Nghịch code cuối tuần. Aaron gọi đây là “mã gian lận” (cheat code) — không hẳn là một cách so sánh tốt hơn, mà là cách quên luôn chuyện so sánh. Khi tay đang bận xây, đầu không còn chỗ để ghen. Ai đang viết giữa chừng một bài blog thì khó mà dừng lại lướt Instagram rồi tự thương bản thân. Năng lượng chỉ có bấy nhiêu — hoặc dùng để so, hoặc dùng để làm.
Chiêu cuối cùng là chuyện yêu cái quá trình. Jeff Bezos đâu đó nói rằng nếu bạn thích được một nửa công việc của mình, đó đã là tuyệt vời. Một nửa thôi. Không ai yêu 100% — kể cả Bezos chắc cũng ghét mấy cái cuộc họp hội đồng quản trị. Nhưng nửa kia, cái nửa bạn thật sự khoái, cái nửa khiến bạn quên giờ — đó mới là thứ làm cuộc sống giàu lên theo nghĩa không đo bằng tiền.
David Perell có một quan sát mình hay nghĩ tới: những người bạn của anh ấy mà sự nghiệp đang lên đều có một điểm chung — họ thôi cố gồng thành ai đó. Họ chấp nhận mình giỏi cái gì, dở cái gì, rồi chọn công việc phù hợp với cái bản chất đó. Nghe thì dễ. Làm thì cả đời.
Bảy cái cốc
Nói tới đây lại nhớ tới lá bài tarot mà mình hay nghĩ tới mỗi khi bàn chuyện so sánh: lá Bảy Cốc (Seven of Cups).
Hình trên lá bài là một người đứng nhìn lên bảy cái cốc lơ lửng trong mây. Mỗi cốc chứa một thứ lấp lánh — vàng, lâu đài, vòng nguyệt quế, còn có cả rồng với rắn. Đẹp. Hấp dẫn. Và hầu hết là ảo.
Nghe quen không? Này thì Instagram, này thì TikTok, này thì chuyện bạn-của-bạn ở Goldman Sachs, này thì biệt thự Beckham, này thì “triệu phú trước 30” — mỗi cái là một chiếc cốc lấp lánh treo lơ lửng. Nhìn cái nào cũng muốn. Chọn cái nào cũng sợ sai. Đứng nhìn cả bảy thì tê liệt.
Lá bài này được xếp vào nhà Kim Tinh ở cung Bọ Cạp (Venus in Scorpio) — biểu tượng của ham muốn mãnh liệt tới mức dễ thành ám ảnh. Cái hay là “bài thuốc” của lá bài lại trùng khớp với bài viết của Aaron: đừng đứng nhìn cả bảy cốc. Nhận ra phần lớn là ảo. Quay lại nhìn phía sau xem mình đi được bao xa. Rồi chọn một cốc — cái đúng là của mình — và uống cho tử tế.
Mà cái khó nhất có lẽ không phải chọn cốc nào. Cái khó nhất là chấp nhận rằng sáu cốc còn lại không phải của mình — rồi vẫn ngủ ngon.