“The complaint of the depressive individual, ‘Nothing is possible,’ can only occur in a society that thinks, ‘Nothing is impossible.'” — Byung-Chul Han, The Burnout Society
Bạn thử mở đồng hồ bấm giờ trên điện thoại, hít một hơi rồi nín thở xem được bao lâu. Mình thử rồi. Qua tầm giây thứ bốn mươi là bắt đầu thấy đời vô nghĩa, giây thứ năm mươi thì bắt đầu xem lại các mối quan hệ của mình.
Theo con số mà nhà đầu tư Eric Jorgenson đưa ra, người bình thường nín được khoảng 44 giây. Giờ đoán kỷ lục thế giới đi. Hai phút? Ba phút, cho máu liều?
Mười một phút năm mươi tư giây. Thợ lặn người Serbia Branko Petrović lập kỷ lục đó năm 2014. Còn nếu được hít oxy nguyên chất trước khi lặn thì kỷ lục là 29 phút 3 giây, đủ để bạn nấu xong một gói mì, ăn hết, rửa bát, và vẫn còn dư thời gian lướt điện thoại.
Câu đố thứ hai. Bạn chơi cờ vua khá ổn, điểm 1500 trên Chess.com, đánh bại mọi ông chú ngoài quán cà phê. Bạn ngồi đối diện Magnus Carlsen lúc phong độ đỉnh nhất, điểm 2882. Hai người mỗi ngày đánh một ván. Bao lâu thì bạn gỡ được một điểm?
Câu trả lời ở dưới. Nhưng trước đó, mình muốn kể vì sao hai câu đố này đặt cạnh nhau lại là cái bẫy.
Hai cú sốc, một bài học?
Eric Jorgenson là người biên tập cuốn The Almanack of Naval Ravikant, giờ đang điều hành một quỹ đầu tư vào startup. Bài blog mới nhất của ông có cái tên rất gắt: “Average Is Awful”, tạm dịch là “Trung bình thì tệ lắm”.
Lập luận của ông đi theo hai nhịp. Nhịp đầu là cờ vua. Trong khoảng 8 tỷ người trên Trái Đất, Chess.com có 267 triệu tài khoản, mỗi ngày khoảng 10 triệu người vào chơi, vài nghìn người là đại kiện tướng, chừng mười người đủ sức tranh ngôi vô địch thế giới, và trên cùng là một Magnus. Lôi bừa một người trên đường ngồi vào bàn với Magnus thì Jorgenson gọi là “insta-cooked”, tức chín ngay khi vừa ngồi xuống. Kể cả chọn một người chơi 1500 điểm đã học khai cuộc, đã đánh hàng trăm ván, thì khoảng cách vẫn vô vọng.
Nhịp sau là nín thở. Từ 44 giây lên 11 phút 54 giây, Jorgenson rút ra kết luận lạc quan: giới hạn bạn tưởng là của mình thực ra chỉ là phong độ khi chưa được huấn luyện. Thuê một huấn luyện viên lặn tự do giỏi, học cách thở, cách thả lỏng, cách nhận biết cơn thèm thở, là bạn sẽ thấy cái “giới hạn” đó lùi xa. Ông chốt: chỉ cần thấy người giỏi nhất, học và áp dụng được 30% những gì họ biết là bạn có thể tăng gấp đôi, gấp ba thành tích.
Mình đọc lần đầu thì gật gù, đọc đến lần thứ hai mới thấy cấn.
Ví dụ cờ vua của ông nói rằng khoảng cách với người đứng đầu là không thể lấp. Ví dụ nín thở lại nói khoảng cách đó rẻ, cứ học là lên. Hai ví dụ kéo về hai hướng ngược nhau, vậy mà bài viết lướt từ cái này sang cái kia như thể chúng là một, rồi kết bằng lời khuyên “cứ học người giỏi nhất”.
Chỗ hai ví dụ chỏi nhau lại là phần thú vị nhất của bài, chỉ là tác giả không để ý.
Đồng hồ không biết đánh trả
Quay lại chuyện nín thở. Lúc đó, đối thủ của bạn là cái đồng hồ và lá phổi của chính bạn. Đồng hồ không học. Nó không xem lại băng hình trận trước của bạn, không tìm điểm yếu trong cách bạn hít vào, không thức đêm luyện tập để hôm sau chạy nhanh hơn. Bạn tiến bộ một giây là được thêm đúng một giây, không ai lấy lại của bạn.
Bàn cờ thì khác hẳn. Đối thủ của bạn là một người cũng đang học, và mỗi nước hay của họ ép bạn vào một nước dở. Người ngồi đối diện không đứng yên chờ bạn đuổi kịp.
Nói gọn: có những trò chơi bạn đấu với đồng hồ, và có những trò chơi bạn đấu với đối thủ.
Trong trò chơi đồng hồ, người giỏi nhất là thầy giáo. Kỹ thuật của họ chép được, và phần lớn khoảng cách giữa bạn với họ nằm ở chỗ bạn chưa được dạy. Từ 44 giây lên vài phút là chuyện một khóa học nghiêm túc giải quyết được. Lên 11 phút 54 giây thì không, vì đoạn cuối đó là gen, là cấu tạo cơ thể, là hàng chục năm tập. Nhưng đoạn đầu thì rẻ thật, Jorgenson nói đúng.
Trong trò chơi đối thủ, người giỏi nhất là kẻ săn mồi. Công thức Elo chuẩn cho thấy với khoảng cách 1382 điểm, người 1500 điểm trung bình phải đánh chừng 2.850 ván mới gom được một điểm, tức gần tám năm ngày nào cũng ngồi vào bàn. Học thêm 30% kiến thức của Magnus cũng chẳng giúp gì, vì 70% còn lại vẫn nằm trong đầu anh ấy, cộng thêm những thứ bạn còn chẳng biết là mình không biết.
Mình lấy một câu hỏi duy nhất để phân loại: kết quả của mình, bao nhiêu phần do người khác quyết định? Gần như không phần nào thì đó là trò chơi đồng hồ, cứ thoải mái chép bí kíp. Phần lớn, và không có trần, thì đó là trò chơi đối thủ, nên trước khi học người giỏi nhất, hãy tự hỏi mình có nên ngồi vào bàn với họ không đã.
Giữa hai loại đó còn một vùng đáng giá nhất: đấu với đối thủ ngang tầm. Dân cờ vua biết rõ điều này. Bạn tiến bộ nhanh nhất khi đánh với người hơn mình một chút, đủ để thua có bài học, đủ để thắng có động lực. Đánh với Magnus thì bạn chỉ học được cách thua nhanh hơn.
Ngồi nhầm bàn Magnus
Rời bàn cờ, nhìn vào một doanh nghiệp bất kỳ là thấy cả hai loại trò chơi trộn vào nhau.
Vận hành một chuỗi cửa hàng phần lớn là trò chơi đồng hồ. Hao hụt hàng tươi, thời gian xếp hàng ở quầy thu ngân, số đơn một nhân viên xử lý được trong một ca: đối thủ ở đây là lãng phí và sự cẩu thả của chính mình. Vậy mà nhiều chuỗi lại đo mình với cái cửa hàng bên kia đường, tức là học “những người nghiệp dư quanh mình” đúng như Jorgenson mô tả. Chuẩn mực đúng phải là chuỗi giỏi nhất thế giới trong đúng chỉ số đó, dù họ ở Nhật hay Ấn Độ. Ở trò chơi đồng hồ, khoảng cách càng lớn thì càng nhiều bài để chép.
Chuyện dùng AI trong công ty cũng vậy. Giữa một nhân viên trung bình gõ vài câu hỏi vào chatbot và một người đã dựng được cả chuỗi công việc tự động cho mình là khoảng cách kiểu nín thở, rất lớn mà cũng rất rẻ. Việc đáng làm nhất là tìm ra một hai “thợ lặn” đó trong công ty, ghi lại cách họ làm, rồi dạy cho người khác.
Trò chơi đối thủ thì phũ hơn nhiều. Trên các sàn crypto, nhà đầu tư nhỏ lẻ ngồi đối diện các nhà tạo lập thị trường (market maker) có thuật toán, có dữ liệu sổ lệnh, có độ trễ tính bằng phần nghìn giây. Đó chính là người chơi 1500 điểm ngồi trước Magnus, chỉ khác là mỗi ván thua đều mất tiền thật. Đọc thêm vài cuốn sách giao dịch thì bạn chỉ thành một người thua có hiểu biết hơn.
Người làm sản phẩm gamification nên ghi điều này lên tường. Mở một bảng xếp hạng toàn server cho người mới vào là bạn đang đặt họ vào bàn với Magnus ngay từ ngày đầu. Người mới nhìn lên thấy khoảng cách vô vọng, và họ làm đúng điều mà người bình thường sẽ làm: xóa app. Duolingo hiểu chuyện này nên chia người chơi vào từng giải đấu nhỏ, mỗi tuần chỉ đấu với một nhóm ngang tầm. Đỉnh cao vẫn hiện ra để bạn ngước nhìn, nhưng bàn bạn ngồi thì vừa sức.
Còn một chi tiết làm mình bật cười. Cuối bài “Average Is Awful”, Jorgenson mời gọi nhà đầu tư góp vốn vào quỹ của ông, một quỹ “rót vốn cho những thiên tài”. Đầu tư mạo hiểm là trò chơi đối thủ thuần túy nhất mà mình biết. Các quỹ sống được nhờ tìm ra những người 2882 điểm, còn huấn luyện người 1500 điểm thì chẳng ra đồng nào. Nghĩa là mô hình kinh doanh của tác giả ủng hộ đoạn mở bi quan của bài, và lặng lẽ phản bác đoạn kết lạc quan.
Thuế của đôi tai thính
Có một cái giá mà Jorgenson không nhắc tới. Nhìn thấy người giỏi nhất còn cài vào đầu bạn một gu thẩm mỹ mới, và gu luôn lên nhanh hơn tay nghề. Mình đánh cờ online đủ lâu để biết cảm giác này: xem lại ván của kiện tướng thì gật gù hiểu hết, tự ngồi đánh thì vẫn treo hậu như thường.
Ở trò chơi đồng hồ, cái lệch đó không sao, vì mỗi ngày bạn vẫn thấy mình nhích lên được một giây. Ở trò chơi đối thủ, nó thành cực hình: bạn đủ tinh để biết mình kém bao xa, mà không đủ sức để rút ngắn khoảng cách đó chút nào. Byung-Chul Han viết rằng tiếng than “không gì là có thể” chỉ vang lên trong một xã hội tin rằng “không gì là không thể”. Đặt câu “học người giỏi nhất, bạn sẽ gấp ba” vào sai loại trò chơi là bạn đang sản xuất đúng tiếng than đó.
Trong Amadeus (1984) của đạo diễn Miloš Forman, Antonio Salieri là nhạc sĩ cung đình thành Vienna, được hoàng đế trọng dụng, được giới quý tộc kính nể. Rồi Mozart xuất hiện, và giữa cả triều đình, gần như chỉ mình Salieri nghe ra ngay đó là thiên tài. Ông không đủ tài để viết được như vậy, nhưng đủ tai để biết mình không bao giờ viết được như vậy.
Cuối phim, Salieri già nua ngồi xe lăn trong nhà thương điên, nói với vị linh mục: “I speak for all mediocrities in the world. I am their champion. I am their patron saint.” (Ta lên tiếng thay cho mọi kẻ tầm thường trên đời. Ta là nhà vô địch của họ, là thánh bảo hộ của họ.) Rồi khi được đẩy qua hành lang, ông giơ tay ban phép xá tội cho những bệnh nhân hai bên: “Mediocrities everywhere, I absolve you.” (Hỡi những kẻ tầm thường khắp nơi, ta xá tội cho các người.)
Xem lại lần này mình mới để ý: Salieri đã tự biến âm nhạc thành một trò chơi đối thủ. Ông đấu với Mozart, đấu để giành sự sủng ái của Chúa, và trận đó thì ông thua ngay từ nốt nhạc đầu tiên. Trong khi đó, đôi tai cho ông nghe ra Mozart lẽ ra là món quà tốt nhất cho trò chơi đồng hồ, nơi mục tiêu duy nhất là viết bản nhạc hôm nay hay hơn bản hôm qua một chút. Ông có đôi tai tốt nhất thành Vienna, và ông dùng nó để đo khoảng cách thay vì để học.
Cả thành Vienna chỉ có một người nghe ra Mozart. Người đó dành phần đời còn lại để ghét Mozart.
No related posts found...