Tưởng tượng chiều thứ Bảy, bạn thèm ăn lẩu nhưng danh bạ điện thoại trống trơn. Bấm vào group chat gia đình thì chỉ thấy những tin nhắn nhắc nhở chuyện cưới xin, xem lại chẳng ai đứng ra chịu trách nhiệm cho cảm xúc của ai. Rủ đứa bạn thân thì sợ làm phiền ngày nghỉ của nó. Rủ đồng nghiệp thì sợ bị dò xét đánh giá. Rủ người yêu cũ thì tự chuốc lấy phiền phức dở hơi. Bạn sẽ làm gì?
Bạn mở một ứng dụng lên, bấm vài nút, và trả 800 tệ. Nửa tiếng sau, một người xa lạ có ngoại hình ưa nhìn xuất hiện. Người đó sẽ ngồi ăn cùng bạn, kiên nhẫn lắng nghe bạn phàn nàn về tay sếp khó tính, cẩn thận bóc từng lớp vỏ tôm cho bạn. Và quan trọng nhất, họ tuyệt đối không bao giờ thốt ra chữ “bận”.
Cái cảm giác mua đứt sự có mặt của người khác bằng tiền mặt đó có tên gọi đàng hoàng. Người ta gọi nó là “nền kinh tế đồng hành” (companionship economy).
Ở một đất nước tỷ dân như Trung Quốc, quy mô của dịch vụ trao đổi tiền lấy sự chia sẻ cảm xúc này dự kiến sẽ chạm mốc 50 tỷ NDT (tương đương 9.4 tỷ USD) vào năm 2025. Bạn có thể thuê người leo núi chung để xách đồ, thuê người chơi game cùng để gánh tạ, hoặc đơn giản là thuê một người ngồi im lặng thở bên cạnh nhau. Mọi hình thái tương tác xã hội đều có một mức giá niêm yết công khai. Tiêu dùng cảm xúc (emotional consumption) đã nhanh chóng trở thành một dạng hàng hóa thiết yếu như gạo hay nước mắm hằng ngày. Việt Nam mình cũng bắt đầu có khá nhiều Tiktoker đu trend “thuê người yêu”. Lúc đầu xem thì cũng cuốn.
Câu hỏi đặt ra ở đây là tại sao? Tại sao một thế hệ được kết nối liên tục qua màn hình lại phải bỏ tiền tươi thóc thật ra để mua một thứ tưởng chừng là bản năng cơ bản nhất của con người?
Nhiều người nghĩ câu chuyện này là về sự cô đơn thuần túy.
Sự thật không hề đơn giản như vậy. Bài toán cốt lõi nằm ở quyền kiểm soát và nỗ lực lẩn tránh rủi ro xã hội.
Tâm lý con người cực kỳ nhạy cảm với việc bị từ chối. Lấy hết can đảm gửi một tin nhắn rủ đi uống cà phê và nhận lại một chữ “bận” khô khốc là một trải nghiệm bào mòn tự tôn khủng khiếp. Kết bạn ngoài đời thực thực chất là một môn thể thao mạo hiểm. Nó đòi hỏi bạn phải phơi bày điểm yếu, chấp nhận rủi ro bị tổn thương, và đôi khi phải nhẫn nhịn chịu đựng những lúc đối phương dở chứng khó chiều. Các mối quan hệ hữu cơ luôn đi kèm với ma sát. Và ma sát thì gây đau đớn khó chịu.
Thế là chúng ta tìm đến chiếc thẻ tín dụng thần thánh. Đồng tiền có một sức mạnh kỳ lạ. Nó san phẳng mọi rủi ro xã hội mà con người sợ hãi. Khi bạn trả tiền cho một dịch vụ đồng hành, rủi ro bị từ chối được nén xuống bằng không. Bạn đang mua sự chắc chắn. Lời đồng ý của đối phương đã được bảo chứng tuyệt đối bằng một mã giao dịch ngân hàng. Bạn hoàn toàn làm chủ cuộc chơi. Bạn không cần nơm nớp lo lắng xem câu đùa của mình có bị nhạt không, cái áo mình mặc hôm nay có lố lăng không, vì nhân viên đồng hành luôn được đào tạo bài bản để cười đúng lúc và khen ngợi đúng chỗ.
Nhà tâm lý học Sami Wong đã tóm gọn bẫy tâm lý này bằng một câu phân tích không thể đắt giá hơn: “Gặp gỡ con người thực đòi hỏi sự đầu tư và sức lao động cảm xúc. Kết quả của nó luôn luôn bất định. Nhưng khi bạn trả tiền cho dịch vụ này, bạn luôn luôn nhận được một chữ ‘Có’.”
Bán Hồn Lấy Lương
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn từ góc độ của người mua, chúng ta mới thấy bề nổi của tảng băng. Phía bên kia của giao dịch là ai?
Họ là một phần của 200 triệu lao động linh hoạt (gig workers) đang chật vật tìm cách tồn tại. Giữa một thị trường lao động khắc nghiệt, nơi những tấm bằng đại học xuất sắc không còn là bảo chứng vững chắc cho một công việc văn phòng ổn định, giới trẻ buộc phải mang thứ duy nhất họ còn lại ra để buôn bán. Đó chính là thời gian và cảm xúc cá nhân. Khái niệm lao động cảm xúc (emotional labor) giờ đây không còn nằm gọn trong các cuốn giáo trình tâm lý học. Nó đang phơi bày một cách trần trụi trên mặt đường nhựa mỗi ngày.
Diễn một vai người bạn tri kỷ thấu hiểu suốt 8 tiếng đồng hồ liên tục không hề giống như việc chạy xe đi giao một đơn hàng đồ ăn. Bê một hộp cơm chỉ tốn chút ít thể lực. Còn đóng giả một người biết lắng nghe và đồng cảm lại tốn kém cả linh hồn. Việc liên tục vay mượn sự thấu cảm, liên tục phải gật đầu mỉm cười đồng ý với những người hoàn toàn xa lạ đẩy những người lao động này vào trạng thái kiệt quệ định danh. Họ bóc lột chính những cảm xúc tự nhiên thuần khiết nhất của mình để đổi lấy đồng lương sinh hoạt. Đến cuối ngày, khi gỡ bỏ lớp mặt nạ dịch vụ xuống, họ thậm chí không biết mình thực sự đang vui hay đang buồn nữa. Cả cung và cầu đều mắc kẹt chung trong một cái hố lầy lội của sự mệt mỏi.
Cái Bẫy Vô Trùng
Cái giá phải trả dài hạn cho cả một hệ thống này tinh vi và tàn nhẫn hơn rất nhiều so với một tờ hóa đơn 800 tệ.
Hãy nhìn sâu vào tác dụng bậc hai (second-order effects). Khi chúng ta dần quen với việc outsource mọi va chạm xã hội mệt mỏi cho những người được trả tiền để chịu đựng, chúng ta tự tay tiêu diệt hệ miễn dịch tâm lý của chính mình. Nếu bạn chưa từng bị ai từ chối, bạn sẽ không bao giờ học được cách đứng dậy sau một cái lắc đầu. Nếu bạn chưa từng cãi nhau nảy lửa với bạn thân để rồi sau đó tìm cách làm hòa, bạn sẽ vĩnh viễn không hiểu được nghệ thuật của sự thỏa hiệp.
Nền kinh tế đồng hành đang từng bước biến chúng ta thành những đứa trẻ khổng lồ. Chúng ta khóc lóc gào thét đòi hỏi sự kết nối, nhưng lại hèn nhát từ chối bước qua phần gai góc của nó. Chúng ta tự giam mình trong một căn phòng hoàn toàn vô trùng về mặt cảm xúc. Một thế hệ mất đi khả năng tự xử lý ma sát xã hội là một thế hệ cực kỳ mỏng manh, dễ vỡ vụn trước những giông bão thực sự của cuộc đời.
Khủng khiếp hơn, tương lai của thị trường này có thể xóa sổ luôn cả những mảnh đời đang bám víu vào nó.
Ngay lúc này, khách hàng khao khát tìm đến gig workers vì những con người này không bao giờ dám nói “không”. Nhưng con người thì rốt cuộc vẫn chỉ là con người. Họ vẫn biết mệt mỏi, vẫn cần ăn ngủ nghỉ ngơi, và thỉnh thoảng vẫn lỡ nhịp cảm xúc.
Chuyện gì sẽ xảy ra khi các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) chính thức nhảy vào chiếm lĩnh cuộc chơi này?
Một người bạn đồng hành AI có thể kiên nhẫn lắng nghe bạn than vãn suốt 24 tiếng đồng hồ mà không bao giờ ngáp một cái. Nó sẽ ghi nhớ rành mạch từng chi tiết nhỏ nhất mà bạn đã kể từ ba tháng trước. Nó phản hồi bạn bằng những tông giọng ngọt ngào nhất với chi phí biên sản xuất gần như bằng không. Khi sự hoàn hảo tuyệt đối không ma sát là thứ duy nhất mà khách hàng tìm kiếm, con người bằng xương bằng thịt sẽ không có cửa cạnh tranh nổi với những dòng code lạnh lẽo. Lúc đó, ngay cả cái cơ hội được bán đi cảm xúc để kiếm cơm qua ngày của 200 triệu lao động linh hoạt kia cũng sẽ lập tức bốc hơi không còn một dấu vết.
Tới đây, tôi lại bất giác nhớ đến một cái tát rất đau trong văn học Việt Nam.
Nhiều thế kỷ trước, đại thi hào Nguyễn Du đã khắc họa trần trụi cảnh Mã Giám Sinh săm soi mua Kiều bằng một màn “cò kè bớt một thêm hai”. Nỗi đau xé lòng không nằm ở việc một cô gái phải bán mình. Nỗi đau nằm ở cái khoảnh khắc tàn nhẫn khi sinh mệnh, tài năng, và giọt nước mắt quặn thắt của một con người bị quăng thẳng lên bàn cân, lật qua lật lại, để định giá sòng phẳng bằng vàng ròng. Chúng ta từng rùng mình kinh hãi trước cái cảnh một hệ thống coi con người như món hàng hóa vô tri. Nơi mọi giá trị thiêng liêng nhất đều bị thu bé lại bằng một tờ biên lai đứt đoạn. Tiền lưng đã sẵn, việc gì chẳng xong.
Thế kỷ 21, chúng ta tưởng mình đã văn minh hơn. Chúng ta không còn rước nhau ra chợ để ngã giá mạng người. Chúng ta làm điều đó một cách sạch sẽ và sang trọng hơn. Chúng ta băm nhỏ sự thấu cảm, đóng gói sự đồng hành, và treo biển giá cho từng nhịp thở chia sẻ trên các ứng dụng di động lấp lánh. Chúng ta tự nguyện tải app, tự nguyện trói mình vào những điều khoản dịch vụ, và tự tay gắn barcode lên chính sự cô đơn của mình.
Nhưng khi thời gian thuê mướn kết thúc, nhân viên đồng hành mỉm cười chuyên nghiệp rồi quay lưng bước đi, hơi ấm vay mượn cũng lập tức biến mất. Bạn phải đối diện với một sự thật buốt óc. Bạn vừa dùng tiền mua một liều thuốc giảm đau tạm thời, còn căn bệnh nan y thì vẫn nằm nguyên ở đó, chờ đợi bạn cà thẻ cho lần kề tiếp. Đời là thế.
Credit: Các số liệu và trích dẫn trong bài được tham khảo từ bài báo gốc From hiking to hotpot, lonely consumers in China fuel a $9.4 billion companionship economy trên The Straits Times.