Có một thực tế thế này: 32% người Mỹ trưởng thành không có nổi một khoản tiết kiệm khẩn cấp để đề phòng rủi ro.
Khi bạn ở trong nhóm đó, cuộc đời bạn giống hệt một cái máy tính đời tống. Phần cứng quá yếu. Mỗi ngày mở mắt ra là CPU chạy 100% công suất chỉ để duy trì sự sinh tồn tối thiểu. Tiền nhà, tiền điện, tiền bỉm sữa rượt đuổi bạn sát nút. Bạn không có thời gian để tự hỏi tại sao máy mình chậm, hay mình có đang hạnh phúc không. Bạn đổ lỗi hoàn toàn cho cấu hình. Nghèo khó, về bản chất, là một giới hạn vật lý cứng ngắc.
Nhưng cái bi kịch buồn cười nhất thường không nằm ở cái máy tính cũ. Nó nằm ở khoảnh khắc bạn vung tiền nâng cấp lên một dàn máy cấu hình khủng, RAM vô cực, ổ cứng SSD đời mới nhất, và phát hiện ra máy… vẫn giật lag.
Bạn mệt mỏi theo một kiểu khác. Rỗng tuếch. Căng thẳng.
Bởi vì thứ làm bạn chậm chạp không phải là phần cứng. Nó là đống phần mềm rác chạy ngầm.
Giấy Khen Của Hệ Điều Hành
Nhà văn Jords từng kể một câu chuyện rất cấn. Hồi còn nghèo, ông viết một bức thư gửi cho chính mình trong tương lai. Độ “cringe” lên tới đỉnh điểm khi ông thề thốt rằng mục tiêu tối thượng của đời mình là phải mua bằng được một chiếc siêu xe Audi R8. Chữ R và số 8 đó là ngọn hải đăng rọi sáng những đêm dài cày cuốc, là thứ định nghĩa sự thành đạt của ông.
Đến khi tài khoản nhảy lên những con số khổng lồ, ông cầm tiền ra showroom và nhận ra một sự thật chí mạng: ông hoàn toàn không thích xe hơi.
Ông không có đam mê tốc độ. Ông không hiểu gì về động cơ V10. Cái khao khát chiếc Audi R8 đó không hề sinh ra từ hệ mã gốc (source code) của ông. Nó là một đoạn phần mềm được hệ điều hành tư bản (capitalist OS) cài đặt sẵn (pre-installed) vào đầu những kẻ đang thiếu tiền. Nó dùng logo bốn vòng tròn làm cái mồi nhử để ép ông sản xuất, cày cuốc, đóng thuế và đóng góp vào mạng lưới chung. Chiếc xe lấp lánh đó thực chất chỉ là tờ giấy khen mà hệ thống phát cho những con chip chạy ngoan.
Bạn nghĩ câu chuyện này nói về việc tiền bạc không mua được hạnh phúc? Không phải.
Sự thật lạnh lùng hơn nhiều. Có tiền không tự dưng biến bạn thành chính mình. Có tiền chỉ cung cấp cho bạn đủ RAM để nhận ra từ trước đến nay, bạn vẫn luôn chạy phần mềm của một thằng khác.
Khối Tính Toán Của Kẻ Khác
Thực ra, bạn không cần phải đợi đến lúc trúng quả đậm như Jords mới nhận ra điều này.
Mình mất gần ba năm đi làm, liên tục đổi từ xe số lên xe ga đắt tiền, trả góp điện thoại đời mới nhất mỗi năm, mới lờ mờ nhận ra một vòng lặp độc hại. Càng mua sắm để “tự thưởng”, mình càng thấy mệt. Mình không nhận ra mình đang gánh khối lượng tính toán (compute load) cho kỳ vọng của người khác, cho đến khi bị chính sự bận rộn của việc bảo trì những món đồ đó đè bẹp.
Cứ nhìn cách chúng ta mua nhà thì biết. Rất nhiều gia đình trẻ cố sống cố chết vay ngân hàng mua một căn chung cư ba phòng ngủ thật to. Họ cày cuốc trả góp suốt 20 năm, gánh một áp lực tài chính khổng lồ, để rồi nhận ra sinh hoạt của cả nhà chỉ xoay quanh đúng cái phòng ngủ chính và góc sofa xem Netflix mỗi tối. Hai phòng kia để trống, thi thoảng đón khách tới chơi cho có tụ.
Cái khát khao “nhà phải rộng, khách đến chơi phải nể” đó không phải của họ. Nó là kỳ vọng xã hội được cài cắm tinh vi vào tiềm thức. Theo ngôn ngữ của định luật Goodhart phản thân (Reflexive Goodhart Distortion), khi cái thước đo thành công (căn nhà to) biến thành mục tiêu độc nhất, nó bóp méo toàn bộ chất lượng sống của bạn. Nó là một ứng dụng chạy ngầm, ngốn sạch RAM tài chính và băng thông cảm xúc của bạn mỗi ngày.
Task Manager Của Sự Trưởng Thành
Sự thức tỉnh của Jords không phải là một quá trình tâm linh hoa mỹ. Đừng gọi nó là “hành trình tìm lại bản ngã”. Nhìn ở góc độ cơ học, đó chỉ là thao tác của một thằng system admin ngồi lọc lại hệ thống.
Chúng ta vẫn lầm tưởng tự do tài chính là khả năng tải thêm thật nhiều “app” xịn. Mua nhà to, sắm xe sang, du lịch hạng thương gia, mặc đồ hiệu. Chúng ta tính toán mức độ tự do bằng dung lượng ổ cứng được lấp đầy. Càng nhiều đồ, càng tự do.
Nhưng thực chất, giá trị lớn nhất của việc sở hữu một lượng tiền khổng lồ (hoặc sở hữu một năng lực kiếm tiền không phụ thuộc vào hệ thống) không phải là thêm tính năng. Nó là quyền cấp quyền truy cập vào Task Manager dưới tư cách admin.
Nó cho phép bạn click chuột phải vào từng cái khát khao mượn danh và dứt khoát ấn nút “End Task”.
Khát khao được thăng chức để họ hàng nể? Gỡ cài đặt. Mong muốn mua xe sang để đám bạn cũ thèm khát? Xóa. Nhu cầu phải chứng tỏ bản thân, duy trì một persona thành đạt trên mạng xã hội? Tắt chạy ngầm.
Cuộc “phục hưng” mà Jords mô tả (việc ông vùi đầu vào học ngôn ngữ mới, đọc văn học cổ điển, và dọn dẹp lại vòng tròn bạn bè) thực chất là một chuỗi thao tác uninstall tàn bạo.
Sự sung sướng tột độ không đến từ việc sở hữu thêm một chiếc xe. Nó đến từ cái khoảnh khắc bộ não được giải phóng khỏi hàng tá gigabyte dữ liệu rác đang nhai mòn sự chú ý mỗi ngày.
Phương Trình Của Tự Do
Triết gia Epicurus từng bảo rằng: không muốn thứ gì đó cũng tương đương với việc có nó. Nghe rất thơ mộng, nhẹ nhàng và đậm chất yếm thế.
Nhưng nếu dịch câu đó ra ngôn ngữ máy tính, nó là một định lý cơ học tuyệt đối của The Focus Math (phương trình tập trung): tắt một tiến trình không cần thiết thì hiệu năng hệ thống tăng lên y hệt như bạn vừa cắm thêm một thanh RAM. Bạn không cần kiếm thêm một tỷ đồng nếu bạn vừa gỡ bỏ thành công một nhu cầu tiêu tốn một tỷ đồng. Toán học của sự tự do là toán trừ, không phải toán cộng.
Vấn đề của con người hiện đại là chúng ta quá sợ hãi sự trống rỗng.
Chúng ta sợ rằng nếu gỡ hết những khao khát mượn danh kia đi, màn hình sẽ chỉ còn lại một màu đen tuyền. Chẳng nhẽ đời mình lại vô vị thế sao? Sự sợ hãi đó khiến chúng ta cứ để mặc cho những đoạn mã độc chạy nền, ngốn sạch năng lượng sống, chỉ vì nó tạo ra ảo giác ồn ào rằng hệ thống vẫn đang hoạt động bận rộn. Chúng ta thà kiệt sức vì chạy những phần mềm của người khác, còn hơn phải đối diện với việc tự viết ra phần mềm của riêng mình.
Tự do không phải là khả năng cài đặt mọi phần mềm trên đời.
Tự do là đứng trước màn hình, nhìn thẳng vào cái khát khao nặng chịch nhất mà cả thế giới bảo bạn phải có, và dứt khoát bấm nút uninstall. Nghe tiếng quạt tản nhiệt rít lên một hồi cuối cùng.
Và rồi mọi thứ im bặt.
No related posts found...