Năm 2007, trên sân khấu sự kiện Macworld, Steve Jobs cầm chiếc iPhone đầu tiên lên và vĩnh viễn thay đổi thế giới. Màn thuyết trình mượt như lụa: vuốt, chạm, gọi điện, lướt web. Dưới khán đài, đám đông vỡ òa. Phản ứng của người tiêu dùng ngay sau cú click chuột đó là một cơn điên loạn toàn cầu. Họ phát cuồng, sẵn sàng cắm trại ngoài đường, đếm từng ngày để được ném tiền cho Apple hòng sở hữu một mảnh của tương lai.
Nhưng ở dưới hậu trường, đội ngũ kỹ sư của Apple lại đang nín thở, tay ôm ngực, sẵn sàng uống thuốc trợ tim.
Chiếc iPhone trên tay Jobs lúc đó thực chất là một mớ rác điện tử được lập trình sẵn để không tự hủy. Nó rớt mạng liên tục. Kỹ sư phải bí mật kéo một trạm phát sóng di động giả lập giấu ngay sau sân khấu. Jobs phải diễn theo một kịch bản bấm nút được lập trình cứng, kiểu như bắt buộc phải chơi nhạc trước rồi mới được gọi điện. Nếu bấm ngược lại, thiết bị sẽ văng ứng dụng và sập nguồn ngay trước mắt cả thế giới.
Hai Sân Khấu, Hai Ảo Giác
Vài năm sau, một cô gái mặc áo len cổ lọ đen tên Elizabeth Holmes cũng bước lên bục. Cô cầm một ống đựng vài giọt máu, dõng dạc tuyên bố cỗ máy Edison của Theranos sẽ xét nghiệm hàng trăm bệnh chỉ trong vài phút. Khán đài cũng phát cuồng. Và cỗ máy đó dĩ nhiên cũng không hề hoạt động.
Hai sân khấu lớn. Hai màn ảo thuật bẻ cong thực tại. Nhưng mười năm sau, một người tạo ra công ty công nghệ có vốn hóa nghìn tỷ đô, kẻ kia lĩnh án 11 năm tù.
Thú thật, nhìn lại hai vụ này, cái ranh giới “đạo đức kinh doanh” mỏng như tờ giấy nhiều khi làm mình lú ngang. Mất khá lâu mình mới lờ mờ nhận ra: khác biệt giữa một thiên tài lách luật và một kẻ lừa đảo thảm hại không nằm ở chỗ ai nói dối giỏi hơn. Nó nằm ở một kỹ thuật tàn bạo mang tên: Kinh doanh chênh lệch thời gian (Temporal Arbitrage).
Đừng nhầm lẫn văn hóa mạo danh mù quáng với chiến lược thao túng thời gian của một hacker hệ thống (System Hacker). Bề ngoài, chúng giống hệt nhau. Cả hai đều ném ra một cái Bản đồ không phản ánh đúng Lãnh thổ bên trong. Nhưng bản chất mã nguồn thì ngược nhau hoàn toàn.
Bản Đồ Rỗng, Lãnh Thổ Thực
Elizabeth Holmes là học trò ngoan của trường phái mạo danh nguyên thủy. Lãnh thổ thực của cô ta bằng 0. Cỗ máy Edison vi phạm trắng trợn các định luật vật lý về nhiệt động học và huyết học. Về mặt toán học, nó không thể tồn tại. Thế là Holmes dùng cái Bản đồ rỗng tuếch để duy trì ảo giác nhằm gom tiền từ túi giới đầu tư. Kỳ vọng của cô ta khá ngây thơ, tin rằng chỉ cần có tiền thì đội kỹ sư kiểu gì cũng sẽ tìm ra phép màu. Đó là sự lừa dối tuyến tính.
Còn Steve Jobs lại là một hacker thứ thiệt. Lãnh thổ cốt lõi, bao gồm nguyên lý thiết kế, tư duy vi mạch của Wozniak và giao diện đa điểm, đã đạt mức hoàn thiện cực cao. Cấu trúc vật lý của chiếc iPhone là hoàn toàn khả thi, nó chỉ chưa được biên dịch xong tại thời điểm đó.
Jobs không lừa dối các định luật vật lý. Ông dùng cú lừa vĩ đại đó để mượn thanh khoản từ tương lai kéo về hiện tại. Ông dùng cái giao diện (Frontend) màu mè đó ép thị trường, báo chí, và chính nhân viên của mình phải bơm tài nguyên vào để đúc khuôn nốt Lãnh thổ vật lý.
Trong các tác phẩm trào phúng của Aziz Nesin, đám đông và bộ máy quan liêu luôn bị mù lòa. Cảm biến của chúng quá thô sơ để đọc được một Lãnh thổ nguyên bản. Nếu bạn quăng cho đám đông một bộ hệ thống lõi (Backend) hoàn hảo nhưng đầy gai góc, họ sẽ ném bạn vào thùng rác vì không đúng định dạng. Bạn buộc phải cắm vào đó một cái giao diện ảo giác lấp lánh đúng chuẩn tư duy của họ. Bạn phải nộp “thuế phông bạt”.
Mã Hóa Trước, Biên Dịch Sau
Jobs thừa hiểu hệ thống bị mù. Thế nên ông in ra một cái Bản đồ của tương lai, đập thẳng vào mắt đám đông để vô hiệu hóa tường lửa của họ.
Nhưng đây mới là điểm phân tách lớn nhất. Điều khiến Steve Jobs trở thành một System Hacker đỉnh cao, thay vì một kẻ mặc áo cổ lọ vướng vòng lao lý, là sự lạnh lùng tàn nhẫn với chính cái hệ thống của mình.
Ngay sau khi sân khấu hạ màn, Jobs không hề chìm đắm trong ảo giác rằng chiếc điện thoại đã hoàn chỉnh. Ông không bị cái Bản đồ của chính mình nuốt chửng. Ông quay lại hậu trường, xé toạc cái vỏ bọc đó ra, đập bàn và dùng thứ quyền lực vừa cướp được từ đám đông để hành hạ đội ngũ kỹ sư. Ông ép họ phải biến đống mã lỗi vặt đó thành sự thật trước khi sản phẩm lên kệ, ngay trước khi vòng kiểm toán tự nhiên của hệ thống ập tới.
Sự tàn nhẫn nằm ở chỗ, kẻ mạo danh thì phải cố tự lừa dối bản thân và ráng tin vào cái vỏ bọc của mình để diễn cho đạt. Kẻ Hacker thì tuyệt đối khinh bỉ nó. Như một quan sát về thế giới xa xỉ và ranh giới lừa đảo: xã hội hiện đại thưởng cho “bluff” (sự khoác lác) rất hào phóng, miễn là cuối cùng bạn biến cú bluff đó thành cơ sở hạ tầng. Doanh nhân và kẻ lừa đảo đều bắt đầu bằng bluff, nhưng doanh nhân thì không bao giờ kết thúc bằng bluff.
Kẻ lừa đảo dùng thanh khoản cướp được để mua thêm mắm muối sơn phết lại cái vỏ bề ngoài. Còn gã Hacker? Hắn gom tất cả ném vào một cái lò nung không đáy mang tên Lãnh thổ, làm việc điên cuồng trong bóng tối, cho đến khi cái Bản đồ kia không còn là giả nữa.
Đời là thế. Đám đông luôn thèm khát những ảo ảnh. Kẻ yếu nhất là kẻ ôm cục sự thật thô ráp ném thẳng vào mặt thiên hạ rồi than trách sao đời bất công. Kẻ sống sót vĩ đại nhất là kẻ nhếch mép, viết một đoạn mã giao diện mượt như bơ để qua mặt bức tường lửa của sự quan liêu, rồi lẳng lặng biên dịch thế giới theo cách của mình.