Có một dạo, tấm bùa hộ mệnh của giới trẻ là bốn chữ cái: YOLO (You Only Live Once). YOLO là cái cớ hoàn hảo để bạn quẹt thẻ tín dụng mua ly Starbucks 100k, đặt vé máy bay giờ chót đi chơi lúc 2 giờ sáng, hoặc tậu con phím cơ thứ năm dù nhà đã có bốn con chưa gõ hết phím. “Sống một lần mà”, tội gì.
Thế rồi đùng một cái, gen Z và Millennials quay xe gắt hơn cả tay đua F1. Họ chuyển sang YONO (You Only Need One). Chỉ mua thứ thực sự cần, cắt giảm tiêu dùng, pha cà phê hoà tan, tự nấu ăn ở nhà.
Nhìn vào hiện tượng này, nhiều chuyên gia tài chính gật gù bảo: “À, kinh tế buồn, lạm phát cao, người trẻ bắt đầu biết sợ, biết tiết kiệm rồi”.
Nhưng nếu bạn nhìn kỹ hơn một chút, qua lăng kính của dân cày game nhập vai, bạn sẽ thấy đây không phải là câu chuyện về tài chính. Vấn đề không nằm ở cái thẻ tín dụng hay số dư ngân hàng. Vấn đề là người trẻ đang tìm cách bấm nút “Pause” trong một cái server game được thiết kế không có nút “Dừng”.
Bạn tưởng YONO là tiết kiệm? Hoàn toàn không. Đó là quyền lực.
Một dạng quyền lực rất kỳ lạ mà triết gia người Hàn Quốc Byung-Chul Han đã gọi tên trong cuốn sách nổi tiếng của ông: The Burnout Society (Xã hội mỏi mệt).
Bẫy Xã Hội Thành Tựu
Ngày xưa, khi chúng ta còn sống trong cái mà Han gọi là “Xã hội Kỷ luật” (Disciplinary Society), cuộc chơi rất rõ ràng. Kẻ thù là ông sếp, là cái chuông báo thức, là những quy định cấm đoán “Mày PHẢI làm cái này”, “Mày KHÔNG ĐƯỢC làm cái kia”. Bạn làm sai, bạn bị phạt. Động từ vận hành của thời đó là “Should” (Phải). Khi bạn bị bóc lột bởi một thế lực bên ngoài, ít ra bạn còn biết mình đang bị bóc lột, và bạn có thể phản kháng. Hoặc ít nhất là ngồi chửi thầm ông sếp lúc đi toilet.
Nhưng rồi thế giới được update lên một phiên bản mới: Xã hội Thành tựu (Achievement Society).
Ở cái server này, không ai cầm roi đứng sau lưng bạn cả. Thay vì “Phải”, động từ mới là “Can” (Có thể). Bạn có thể làm start-up. Bạn có thể xây dựng thương hiệu cá nhân. Bạn có thể học thêm chứng chỉ phân tích dữ liệu vào cuối tuần. Những câu khẩu hiệu nhan nhản trên mạng: “Không gì là không thể”, “Nỗ lực hết mình”, “Phiên bản tốt nhất của chính bạn”.
Nghe thì đầy tự do và cảm hứng. Nhưng Han chỉ ra một sự thật lạnh người: đây là hình thức bóc lột tàn khốc nhất. Nó gọi là “Tự bóc lột” (Auto-exploitation).
Khi kẻ bóc lột và nạn nhân là cùng một người, bạn không có ai để phản kháng. Bạn vừa là NPC giao nhiệm vụ, vừa là người chơi cong lưng đi cày quest. Mỗi buổi tối mệt lả muốn đi ngủ, hệ thống bên trong bạn lại nhắc: “Thằng bạn cấp ba vừa mua nhà kìa, mày định đi ngủ thật à?”. Thế là bạn lại mở laptop lên cày tiếp. Bạn khuất phục trước sức ép phải vượt qua chính bóng của mình.
Cái giá phải trả? Hãy nhìn vào dữ liệu. Ở Nhật Bản, đất nước có hẳn từ “Karoshi” (chết vì làm việc quá sức), 37.6% thanh niên độ tuổi 20 gặp vấn đề tâm thần do công việc. Ở Hàn Quốc, quốc gia đẻ ra thế hệ “N-po” (từ bỏ vô hạn mọi thứ từ kết hôn đến sinh con), tỷ suất sinh rớt xuống đáy thế giới 0.75. Còn ở Việt Nam, báo cáo của Viện Sức khỏe nghề nghiệp và Môi trường chỉ ra gần 70% người lao động ở một số ngành thường xuyên gặp căng thẳng. Chúng ta đang tự bóc lột mình cho đến khi thanh máu tụt về 0 mà không ai giáng cho ta một đòn nào cả.
Quyền Lực Từ Chối
Đây là lúc YONO bước vào, và mang theo một vũ khí tối thượng mà Han gọi là “Negative Potency” (Năng lực không làm).
Phân biệt một chút. Bất lực (Impotence) là khi bạn không thể chạy marathon vì bạn yếu. Còn Negative Potency là khi bạn hoàn toàn đủ sức chạy marathon, nhưng bạn chọn nằm nhà xem Netflix. Nó là khả năng nói “Không” dù bạn có khả năng nói “Có”.
Xã hội Thành tựu cực kỳ ghét cái năng lực này. Nó muốn biến mọi hành động của bạn thành năng suất. Bạn đi thiền? Tốt, thiền đi để mai lên công ty tập trung hơn. Bạn đi du lịch? Tuyệt vời, đi chữa lành để sạc pin rồi về cày cuốc tiếp. Mọi khoảng lặng đều bị hệ thống tái chiếm và dán mác “self-improvement”.
Nếu để ý, bạn sẽ thấy Negative Potency chính là cái lõi triết học của việc “hãy chăm lười lên” mà tôi từng nhắc đến. Nếu bạn cứ chăm chăm đâm đầu vào cái guồng quay năng suất, bạn sẽ từ từ biến thành một cỗ máy (mà chắc gì bạn đã cày giỏi bằng máy?). Biết lười đúng lúc, biết từ chối đúng chỗ mới là thứ chứng minh bạn vẫn còn là con người.
Đó là lý do trào lưu “Sohwakhaeng” (Hạnh phúc nhỏ bé nhưng chắc chắn) của Hàn Quốc vài năm trước đã thất bại. Ban đầu nó là thuốc giải cho áp lực, nhưng rồi nó bị biến thành một dạng biểu diễn trên mạng xã hội. Người ta mệt mỏi vì lại phải đi tìm “hạnh phúc nhỏ” để chụp hình khoe Instagram. Nó bị hệ thống nuốt chửng.
YONO thì khác. Nó là sự từ chối sâu sắc hơn rất nhiều.
Khi một bạn trẻ Gen Z quyết định không đi đu idol mười mấy củ, không mua cái iPhone mới nhất dù thẻ tín dụng báo hạn mức còn rủng rỉnh. Đây chính là khoảnh khắc họ giành lại “Negative Potency”. Họ từ chối tham gia vào cái guồng quay “Can” vô tận của hệ thống.
Cú click chuột quyền lực nhất
Mỗi tối, tôi có một thói quen rất “dở hơi”. Cứ rảnh rỗi, tôi lại lướt Shopee, gom một đống đồ hay ho vào giỏ hàng. Từ cuốn sách mới ra, cái tai nghe chống ồn, đến một cái bình giữ nhiệt màu giới hạn. Giỏ hàng hiện lên con số vài triệu bạc. Hệ thống liên tục hiện thông báo: “Bạn ơi, mua ngay kẻo hết mã giảm giá”.
Tôi hoàn toàn có thể mua (Can). Thao tác chỉ tốn một giây quét FaceID.
Nhưng tôi không mua. Tôi lướt xem một lượt rồi… xoá hết toàn bộ giỏ hàng đi.
Cái cảm giác nhìn giỏ hàng trống trơn không phải là tiếc nuối. Nó là một sự thoả mãn kỳ lạ. Cái giỏ hàng ấy chính là hình ảnh thu nhỏ của Xã hội Thành tựu, đầy rẫy những thứ lấp lánh hứa hẹn sẽ “nâng cấp” bản thân tôi. Việc bôi đen và nhấn xoá sạch không phải vì tôi hết tiền. Mà vì cái cảm giác tự tay từ chối một hệ thống đang gào thét đòi tôi phải click “Thanh toán”.
Một chữ “Không” sắc lẹm, ném thẳng vào cái cỗ máy không có nút dừng.
Lúc cái giỏ hàng biến mất, bạn có thể tiết kiệm được vài triệu bạc. Nhưng quan trọng hơn, bạn vừa tự tay chuộc lại quyền quyết định xem mình là ai, thay vì để thuật toán dán nhãn mình bằng những món đồ “có thể” mua.
Câu hỏi là: với cái “bản thân” vừa được chuộc về đó, sáng mai thức dậy bạn định làm gì?
No related posts found...