Sáng dậy, mình thử một thí nghiệm ngớ ngẩn. Tính tổng chi phí để “sống đúng cách” theo lời khuyên của internet trong đúng một ngày.
Bạn cần bôi kem chống nắng SPF 50, vì nắng giờ là kẻ thù chứ không còn là nguồn vitamin D miễn phí. Bạn cần uống viên bổ sung vitamin D, vì bôi kem chống nắng xong thì thiếu vitamin D. Bạn cần đeo đồng hồ đo giấc ngủ, vì ngủ không thôi chưa đủ, phải ngủ “có chất lượng”. Bạn cần tải app thiền gói premium, vì im lặng ngồi yên kiểu ông bà xưa thì không chuyên nghiệp. Bạn cần mua đôi giày chạy bộ chuyên dụng, vì đi bộ bằng chân không thì khớp hỏng. Bạn cần uống nước khoáng đóng chai, vì nước máy thì ai mà dám. Và bạn cần ăn thực phẩm hữu cơ, vì cà chua bình thường giờ là độc dược.
Chưa kịp ra khỏi giường, hóa đơn “sống đúng cách” đã nhảy lên con số khiến mình muốn nằm lại. Mà nằm lại cũng không xong, vì nằm sai tư thế thì có ngay thị trường nệm chỉnh hình 1,6 tỷ đô chờ sẵn.
Ai đặt bảng giá?
Cái danh sách trên nghe buồn cười, nhưng mỗi mục trong đó đều là một ngành công nghiệp có thật. Thị trường sản phẩm chỉnh tư thế ngồi đứng đạt khoảng 1,6 tỷ đô trong năm 2024. App thiền định toàn cầu chạm mốc gần 2 tỷ đô, riêng Calm thu về khoảng 210 triệu đô doanh thu năm ngoái. Nước đóng chai là thị trường trên 300 tỷ đô. Và toàn bộ “nền kinh tế chăm sóc sức khỏe” (wellness economy) ở Mỹ, theo Viện Sức khỏe Toàn cầu (Global Wellness Institute), đang nằm ở mức 2,1 nghìn tỷ đô, chiếm hơn 7% GDP.
Hai nghìn một trăm tỷ đô.
Phần lớn để bán lại phiên bản đóng gói của những thứ ông bà chúng ta làm miễn phí. Đứng thẳng, thở bằng mũi, uống nước giếng, đi chân trần trên đất, ngồi im lặng, ngủ khi trời tối. Không có sản phẩm nào trong danh sách trên mà 50 năm trước ai đó cần phải mua.
Rồi, vậy chuyện gì đã xảy ra giữa chừng?
Cỗ máy tạo khoảng cách
Mình từng đọc một nguyên tắc của nhà nghiên cứu truyền thông Clay Shirky, đại ý thế này: tổ chức nào cũng có xu hướng bảo tồn cái vấn đề mà nó tồn tại để giải quyết. Công ty diệt mối không muốn mối tuyệt chủng. Hãng bảo hiểm y tế không thực sự muốn bạn khỏe mạnh hoàn toàn. Không phải vì ai đó ngồi trong phòng họp bàn mưu tính kế hại bạn, mà vì cấu trúc kinh doanh tự nó đã vận hành theo hướng đó. Bỏ hệ thống ra, từng người trong đó đều tử tế. Nhưng hệ thống thì không biết tử tế.
Nguyên tắc Shirky giải thích gọn cái đang xảy ra với “phí tồn tại” tốt hơn mọi thuyết âm mưu. Không ai ngồi đó tính kế tách bạn ra khỏi giấc ngủ tự nhiên. Nhưng cái cấu trúc lại vận hành chính xác theo 4 bước:
Bước một, tách một hành vi tự nhiên ra khỏi bối cảnh gốc. Thở bằng mũi từng là chuyện hiển nhiên như chớp mắt. Giờ nó có tên gọi mới: “hít thở có ý thức” (breathwork). Đi chân trần trên đất từng là… đi chân trần trên đất. Giờ nó là “grounding” hoặc “earthing”, có nghiên cứu khoa học đính kèm và sản phẩm đi kèm giá 200 đô.
Bước hai, tạo ra hoặc khuếch đại một nỗi sợ. Nắng gây ung thư da. Tư thế ngồi sai phá hủy cột sống. Nước máy chứa hóa chất. Mỗi nỗi sợ đều có một hạt nhân sự thật, nhưng được phóng to đủ để biến cái bình thường thành cái nguy hiểm.
Rồi thì bước ba sẽ đi bán giải pháp. SPF 50, đai chỉnh tư thế, máy lọc nước, app đo giấc ngủ. Mỗi sản phẩm là một chiếc cầu nối, một phí cầu đường, giữa bạn và hành vi tự nhiên mà 50 năm trước bạn làm mà không cần nghĩ.
Giải pháp không hiệu quả thì sao? Bước bốn đi bán tội lỗi. Bạn vẫn ngủ tệ dù mua đồng hồ đo giấc ngủ? Có lẽ bạn cần nâng cấp lên gói premium. Bạn vẫn mệt dù uống đủ nước khoáng? Thử nước kiềm (alkaline water) xem. Cỗ máy không bao giờ nói: “À, hay là bạn cứ ngủ đi, không cần đo gì hết.” Vì câu đó đồng nghĩa với tự đóng cửa hàng.
Nhưng mình nghĩ có bước thứ năm, bước mà ít ai nói tới.
Phí thoát ra
Bước năm: bán quyền thoát ra.
Retreat “giải độc số” (digital detox) giá 800 đô một tuần cuối. Khóa học “sống tối giản” nửa triệu đồng một buổi. Sách dạy “cách sống chậm” bán trên Amazon, giao nhanh trong 24 giờ. Nghịch lý nực cười nhất của cả cỗ máy này: muốn thoát khỏi vòng xoáy trả phí, bạn phải trả thêm phí.
Mình gọi cái tổng hợp tất cả những khoản phí đó là phí tồn tại. Không phải tên gọi gì ghê gớm. Chỉ là khi cộng tất cả lại, từ kem chống nắng đến viên vitamin D đến app thiền đến nước đóng chai đến gối chỉnh tư thế đến khóa giải độc, bạn nhận ra mỗi hành vi tự nhiên (thở, ngủ, uống nước, đi bộ, ngồi yên) giờ đều gắn liền một mức phí mặc định. Tổng lại, đó là khoản phí bạn trả chỉ để tồn tại “đúng cách”.
Và cái phí này luỹ tiến ngược.
Sống đơn giản là đặc quyền
Ở Sài Gòn, ai sống “bình thường” nhất? Mấy ông bà cụ trong hẻm. Dậy sớm, đi bộ ra chợ, mua rau về nấu, buổi chiều ngồi trước nhà uống trà, tối ngủ không cần app. Họ không biết grounding là gì, không biết breathwork là gì, không quan tâm SPF mấy. Và, trớ trêu thay, sức khỏe họ thường tốt hơn đám văn phòng 30 tuổi ngồi phân tích giấc ngủ trên Apple Watch.
Mấy ông bà cụ đó không trả phí tồn tại. Không phải vì họ giàu, mà vì họ chưa bao giờ bước vào cái hệ sinh thái tạo ra phí đó ngay từ đầu.
Còn nếu bạn đã bước vào rồi, muốn bước ra thì sao? Thì bạn cần kiến thức (để phân biệt “cần” vs “bị bán cho”), cần thời gian (để tự nấu ăn thay vì đặt app), cần không gian (nhà có ban công hay sân vườn thay vì phòng trọ 15 mét vuông), và đôi khi cần cả vốn xã hội (để có bạn bè thật thay vì trả phí app kết bạn). Nói cách khác, muốn sống đơn giản, bạn cần đủ nguồn lực để… sống đơn giản.
Thực phẩm hữu cơ đắt hơn thực phẩm công nghiệp. Khu phố yên tĩnh đắt hơn khu phố ồn ào. Nhà có sân vườn đắt hơn nhà không. Nghỉ ngơi “đúng cách” tốn tiền hơn làm việc đến kiệt sức. Cái nghịch lý nằm ở chỗ: hệ sinh thái tạo ra khoảng cách giữa bạn và hành vi tự nhiên, rồi bán cầu nối, rồi tính phí cho quyền từ chối cầu nối, rồi tính phí cho quyền quay lại điểm xuất phát.
Mà điểm xuất phát thì vẫn ở đó. Đất vẫn ở đó. Im lặng vẫn ở đó. Nắng vẫn mọc mỗi sáng.
Con mèo không cần gói premium
Tối qua mình ngồi coi YouTube, tò mò gõ “how to breathe correctly”. Hàng triệu kết quả. Video đầu tiên dài hơn 20 phút, dạy kỹ thuật hít thở 4-7-8, được tài trợ bởi một app thiền. Dưới video là quảng cáo khóa hít thở trực tuyến, giá hơn 3 triệu đồng.
Bên cạnh laptop, con mèo nhà mình đang nằm cuộn tròn. Bụng phình lên xẹp xuống đều đặn. Hít thở bụng hoàn hảo, nhịp tim ổn định, không cần hướng dẫn, không cần app, không cần gói đăng ký.
Con mèo thở đúng cách từ ngày đầu tiên nó mở mắt. Và nó sẽ tiếp tục thở đúng cách cho đến khi nó nhắm mắt. Miễn phí.
Mà nếu có ai đó nghĩ ra cách bán app thiền cho mèo, mình cũng không bất ngờ nữa đâu.