10 giờ đêm, cái màn hình laptop vẫn hắt luồng sáng xanh gắt gỏng lên mặt bạn. Bạn vừa rề rà chỉnh lại font chữ cho cái báo cáo tuần, vừa cố ý hẹn giờ gửi email vào lúc 10h15 tối để hệ thống ghi nhận một nhân viên mẫn cán. Cái hành vi này, tiếng Anh gọi là sự bận rộn biểu diễn (Performative Busyness).
Nhiều người cắn rứt vì nghĩ mình đang diễn kịch để che đậy sự rảnh rỗi. Họ tin rằng mình lừa được công ty, nhưng hệ thống biết thừa. Bạn chỉ đang ngây thơ giao nộp chính xác thứ mà họ bỏ tiền ra mua.
Định Đề Bị Đánh Tráo
Chúng ta bước vào đời với một niềm tin nguyên thủy: công ty trả lương để mua kết quả. Ở cái thời đại AI viết code rào rào và công cụ tự động hóa giải quyết khối lượng công việc khổng lồ trong chớp mắt, năng lực chuyên môn thuần túy của bạn thực chất rất rẻ bèo.
Nhớ lại một buổi tiệc chia tay cách đây vài năm, một người đồng nghiệp cũ nốc cạn ly bia rồi vỗ vai mình buông một câu lạnh ngắt: “Đi làm công ăn lương thì mày phải luôn nhớ một điều: mày đang là đứa rẻ nhất mà công ty có thể tuyển được để ngồi vào cái ghế đó. Nếu có một đứa khác làm y chang mà chịu mức lương thấp hơn, cái ghế đó lập tức đổi chủ.”
Cái vị thế bọt bèo đó là sự thật trần trụi. Thứ mà các tầng lớp quản lý cấp trung thực sự mua từ bạn là sự an tâm.
Họ vung tiền thuê một bức tường giảm chấn bằng thịt. Sự bận rộn của bạn chứng minh hệ thống đang vận hành trơn tru. Sự kiệt sức của bạn làm yên lòng những người trả lương, vì nó xác nhận đồng tiền của họ đã được vắt kiệt công suất.
Năm 1879, nhà văn Na Uy Henrik Ibsen viết vở kịch kinh điển A Doll’s House. Cô vợ Nora mải miết múa hát, tỏ ra bận rộn trong cái lồng kính để duy trì ảo mộng gia đình hạnh phúc cho ông chồng Torvald. Torvald khao khát cái sự giả tạo đó. Ông ta vung tiền mua trải nghiệm làm người kiểm soát, và Nora ngoan ngoãn đáp ứng bằng cách khoác lên một vai diễn hoàn hảo. Trong công sở hiện đại, bạn chính là Nora.
Cơn Nghiện Ở Rimche
Nhưng khoan vội đóng vai nạn nhân, bởi chính chúng ta cũng nghiện việc bị kiểm soát.
Trong chuyến đi trekking ở Langtang, cả đoàn được cảnh báo trước về việc các nhà nghỉ trên núi (teahouse) thiếu thốn đủ đường, có khi còn mất điện chứ đừng nằm mơ thấy mạng internet. Dọc đường, mình dùng điện thoại cực kỳ rón rén. Cảnh nào đẹp nghẹt thở mới dám lôi ra bấm một cái, còn lại đều dùng máy ảnh cơ để tiết kiệm pin. Những ngày đầu tiên, sự bứt rứt cào xé trong người hệt như một con nghiện thiếu thuốc. Rồi cũng quen dần. Cái bình yên của trạng thái mất kết nối hoàn toàn hóa ra lại xoa dịu thần kinh khủng khiếp.
Đến ngày thứ mười, trên đường từ đỉnh đổ dốc xuống một khu nhà gần làng Rimche, điện thoại đột ngột ting ting báo có sóng WiFi. Cả một đám người bụi bặm, hôi hám sau nhiều ngày leo núi lập tức lao vào cắm mặt quẹt màn hình say sưa tới mức quên luôn cả việc giành nhau đi tắm.
Chúng ta luôn miệng than vãn về mớ dây dợ trói buộc của chốn văn phòng. Thế nhưng, ngay khi hệ thống quăng ra một sợi dây, chúng ta lại tự nguyện chui đầu vào.
Việc diễn kịch bận rộn chính là liều thuốc giảm đau lấp đầy khoảng trống tồn tại của mỗi người. Bạn chủ động mở email lúc 10 giờ đêm vì sự rảnh rỗi buộc bạn phải đối mặt với nỗi sợ lớn nhất: lỡ mình vô dụng thì sao? Giống hệt cái sóng WiFi ở Rimche, sự bận rộn tạo ra một tấm khiên che chở hoàn hảo. Lý do “bận quá” trở thành lời giải thích hợp lệ nhất cho mọi sự bế tắc cá nhân, từ việc lười tập thể dục đến việc bỏ mặc các mối quan hệ gia đình.
Sự Bất An Và Tiếng Hét
Có một phép thử kinh điển của giới kỹ sư hệ thống: khi tìm thấy một cỗ máy đang chạy lù lù trong góc phòng mà không ai biết nó dùng để làm gì, họ sẽ rút phích cắm điện, sau đó ngồi đợi xem có ai la lên không. Dân IT gọi đó là Scream Test.
Hãy mạnh dạn áp dụng bài test này cho chính vị trí của bạn. Hoàn thành xuất sắc toàn bộ khối lượng công việc trong hai tiếng đồng hồ, nộp kết quả hoàn hảo đúng hạn, sau đó công khai gác chân lên bàn uống cà phê lướt web trong sáu tiếng còn lại.
Chắc chắn hệ thống sẽ hét lên.
Những người xung quanh la ó vì bạn dám đập nát cái ảo giác bận rộn của toàn bộ dây chuyền. Bạn tước đoạt trắng trợn cái cảm giác quyền lực từ việc sở hữu thời gian của giới quản lý. Sự nhàn nhã công khai của bạn giáng một cái tát mạnh vào mặt những đồng nghiệp đang phải điên cuồng vung vẩy tay chân để chứng tỏ giá trị bản thân.
Thế nên, thay vì được thưởng cho sự tối ưu hóa thời gian, hệ thống sẽ trừng phạt sự rảnh rỗi bằng cách nhồi thêm núi việc vào tay bạn. Làm giỏi thì bị giao nhiều việc hơn. Cơ chế tự vệ của tổ chức buộc phải tiêu diệt mọi cá nhân dám phá vỡ hợp đồng diễn xuất ngầm này.
Đạo Diễn Của Cái Lồng Kính
Giới lười sành sỏi thường khuyên nhau hãy lười một cách chiến lược, bơ đi mà sống và chỉ tập trung vào kết quả. Lời khuyên đó đã lỗi thời. Hãy ném thẳng định đề “có kết quả là có tất cả” vào sọt rác.
Một khi thấu hiểu rằng sự bận rộn biểu diễn chính là sản phẩm cốt lõi mang lại sự an tâm cho tầng lớp quản lý, cách chơi của bạn phải lật ngược hoàn toàn. Hãy biến chiếc mặt nạ phục tùng thành công cụ thao túng quyền lực. Bạn cần đánh hơi chính xác lúc nào hệ thống khát khao nhìn thấy giọt mồ hôi trên trán mình, và lúc nào bạn có thể thản nhiên bật một đoạn mã (script) chạy vô nghĩa trên màn hình để thoải mái đọc sách sau lưng sếp.
Đêm nay, khi bạn định bấm gửi cái email vô thưởng vô phạt lúc 10h15, hãy gửi nó, rồi tựa lưng vào ghế nhìn chằm chằm màn hình đang chuyển trạng thái. Kẻ bị lừa là những người vẫn ảo tưởng mình được trả lương để cống hiến giá trị thực. Còn bạn, bạn chỉ đang thanh toán sòng phẳng tiền thuê chỗ trên một cái sân khấu đã được trả tiền.
Cuộc sống mà, đôi khi nghĩ khác đi lại tốt?