Đêm sinh nhật thứ chín mươi, một ông già gọi điện đến nhà chứa quen thuộc nhất thành phố. Ông không đặt dịch vụ thường lệ. Ông muốn sinh nhật của mình đánh dấu bằng một đêm với trinh nữ.
Cô gái mười bốn tuổi nằm trên giường, đã được cho uống thuốc ngủ. Ông ngồi xuống cạnh giường, nhìn cô. Rồi ông nhìn cô suốt đêm. Không chạm. Không nói. Chỉ nhìn.
Nhà văn Colombia Gabriel García Márquez viết cảnh đó trong Hồi Ức Về Những Cô Gái Điếm Buồn Của Tôi, cuốn tiểu thuyết cuối cùng của ông, xuất bản năm 2004. Ông già trong truyện đã ngủ với 514 phụ nữ trước năm 50 tuổi rồi thôi đếm. Chín mươi năm sống trên đời mà chưa một lần yêu ai thật sự. Rồi ông ngồi nhìn một cô bé đang ngủ, đêm này qua đêm khác, và lần đầu tiên trong đời cảm thấy mình yêu.
Câu hỏi tự nhiên nhất lúc này: đó là tình yêu, hay là ảo tưởng cuối cùng của một người đàn ông không bao giờ biết cách kết nối với ai?
Márquez không trả lời. Nhưng thực ra ông đã hỏi câu này hai lần trước đó, trong hai cuốn sách viết cách nhau gần hai mươi năm, cũng về đúng cái thứ này.
Cô đơn truyền nhiễm
Trăm Năm Cô Đơn không viết về một người cô đơn. Nó viết về cả một dòng tộc, bảy thế hệ nhà Buendía ở Macondo, mỗi thế hệ lặp lại tên gọi, lặp lại sai lầm, lặp lại cô đơn. Có người thử thoát bằng chiến tranh, có người bằng khoa học, có người bằng tình dục, có người bằng tôn giáo. Tất cả đều chết một mình.
Cuốn sách dày cộp nhưng cơ chế thì gọn: đây là cô đơn ở cấp độ văn minh. Không phải “tôi buồn vì không ai hiểu tôi.” Mà là khi một cộng đồng đóng kín, từ chối đối thoại với lịch sử, từ chối học từ sai lầm của thế hệ trước, nó sẽ tự xóa sổ mình. Aureliano cuối cùng giải mã được bản viết tay của Melquíades chứa toàn bộ lịch sử gia đình, nhưng lúc đó Macondo đang bị gió cuốn bay. Hiểu rồi, nhưng muộn mất rồi.
Mình đọc Trăm Năm Cô Đơn lần đầu hồi hai mươi mấy tuổi, thấy hay nhưng không hiểu. Ba mươi tuổi đọc lại, vẫn không hiểu, chỉ thấy rối hơn. Phải đến bốn mươi mới lờ mờ nhận ra: ông này cố tình dắt mình lòng vòng. Bảy thế hệ trùng tên, trùng sai lầm, trùng cô đơn, lặp đi lặp lại đến mức người đọc cũng mất phương hướng y hệt dòng họ Buendía. Bạn không hiểu cuốn sách vì cuốn sách đang bắt bạn trải nghiệm chính cái thứ nó viết về.
Macondo không bị phạt vì ác. Macondo bị phạt vì quên.
51 năm, 9 tháng, 4 ngày
Rồi Márquez thu bức tranh lại. Từ cả một thị trấn còn đúng hai con người.
Tình Yêu Thời Thổ Tả kể chuyện Florentino Ariza yêu Fermina Daza từ thuở thiếu niên, bị từ chối, rồi chờ đợi. Chờ chính xác 51 năm, 9 tháng và 4 ngày cho đến khi chồng Fermina chết. Nghe thì lãng mạn kiểu phim Hàn mùa đông.
Nhưng Márquez không cho bạn yên. Trong 51 năm chờ đợi “tình yêu duy nhất,” Florentino ghi chép cẩn thận rằng ông đã ngủ với 622 phụ nữ khác. Sáu trăm hai mươi hai.
Và người đầu tiên trong danh sách đó xuất hiện ngay lúc Florentino đau nhất. Sau khi bị Fermina từ chối, ông lên tàu sông chạy trốn, vật vã trên boong như người bệnh dịch. Một đêm, một phụ nữ bí ẩn mà ông tin là Rosalba, người đi cùng đứa con nhỏ trong chiếc lồng chim mây, kéo ông vào khoang tàu và lấy đi trinh tiết của ông trong bóng tối. Không lãng mạn. Không tự nguyện. Xong rồi bà ta bảo: quên đi, chuyện này chưa bao giờ xảy ra. Florentino nghe lời. Nhưng cái khoảnh khắc đó mở ra cánh cửa ông không bao giờ đóng lại được nữa.
Có người ông yêu vài tuần, có người vài năm, có người tự tử vì ông.
Vậy cái gì là tình yêu ở đây? Florentino chờ Fermina hay Florentino ám ảnh bởi ý niệm về Fermina? Và khi cuối cùng hai ông bà già bảy mươi mấy tuổi lên một con tàu sông treo cờ dịch tả để không bao giờ phải cập bến, đó là chiến thắng hay là trốn chạy?
Tình yêu trong cuốn này vừa là thuốc giải cô đơn, vừa là chính cơn bệnh. Florentino không cô đơn vì thiếu phụ nữ. Ông cô đơn vì yêu sai cách, sai thời điểm, hoặc có thể yêu sai luôn cả đối tượng. Ông yêu một ký ức, không phải một con người.
Nói thật, phần này nhói. Ai chưa từng bám víu vào một phiên bản lý tưởng hóa của người khác?
Yêu mà không cần tỉnh
Quay lại căn phòng nhà chứa.
Ông già chín mươi tuổi trong Hồi Ức là phiên bản thẳng thắn nhất của câu hỏi Márquez đeo bám suốt đời. Nếu Trăm Năm Cô Đơn hỏi “cô đơn vì không chịu học,” Tình Yêu Thời Thổ Tả hỏi “cô đơn vì yêu sai,” thì Hồi Ức hỏi thẳng: “cô đơn vì chưa bao giờ dám yêu thật.”
514 phụ nữ trước tuổi 50 rồi thôi đếm. Chín mươi năm sống qua mà chưa một lần nói “tôi yêu” và thực sự hiểu mình đang nói gì. Rồi một cô gái nhỏ nằm ngủ, không nói chuyện, không tương tác, không đòi hỏi gì. Ông nhìn cô và cảm thấy yêu.
Có thể đọc đoạn này theo hai cách. Cách lãng mạn: sự hiện diện thuần túy, không chiếm hữu, không đòi hỏi, là hình thức yêu thương duy nhất có thể cứu rỗi. Cách tàn nhẫn: ông già chỉ có thể “yêu” khi đối tượng không có khả năng đáp lại hoặc từ chối. Một người đang ngủ không bao giờ làm bạn thất vọng.
Márquez, khôn như quỷ, để cả hai cách đọc cùng tồn tại. Ông không chọn. Ông bắt người đọc tự chọn.
Ba tầng cùng một vết thương
Đặt ba cuốn sách cạnh nhau, bạn thấy Márquez dành cả đời xây một cái thang đo cô đơn:
Nhưng cái tinh vi là ở chỗ ba cuốn không xếp thành bậc thang gọn gàng. Chúng xếp thành vòng tròn. Macondo quên lịch sử nên lặp lại sai lầm. Florentino nhớ quá rõ nên bám víu một bóng ma. Ông già chín mươi tuổi thì không nhớ cũng không quên, ông chỉ đứng bên ngoài nhìn vào, cả đời. Ba kiểu cô đơn khác nhau, nhưng kết quả y hệt: chết một mình.
Và câu trả lời của Márquez cho câu hỏi “liệu con người có thể thoát khỏi cô đơn” không bao giờ là có hoặc không. Ông nói: tình yêu là thứ duy nhất đáng thử. Nhưng “đáng thử” không có nghĩa là “sẽ thành công.” Macondo bị hủy diệt. Florentino lênh đênh mãi. Ông già yêu một người không bao giờ nghe thấy ông.
Không có kết thúc đẹp nào cả. Chỉ có kết thúc thật.
Điểm văn năm nào cũng dưới 6.5 như mình thì đọc xong bộ ba này mất mấy tháng mới nuốt trôi mà cũng không hiểu hết. Cái tàn nhẫn của Márquez không phải ở chỗ ông viết bi kịch, mà ở chỗ ông viết bi kịch có hy vọng, rồi dập hy vọng đó bằng một câu cuối nhẹ bẫng.
Đêm nay ở đâu đó, có một ông già đang ngồi nhìn ai đó ngủ. Không chạm. Không nói. Và tin rằng đó là yêu. Câu hỏi duy nhất Márquez để lại: bạn có chắc mình khác ông ta không?