Nhớ lại cái thời hai mươi năm trước, khi giao thông chưa mở mang và internet chỉ là chỗ để bắn Half-Life ngoài quán net. Chuẩn mực sống của bạn hồi đó bị ép chặt trong một bán kính đúng năm kilomet.
Cái áp lực lớn nhất mang tên con nhà người ta thực chất cũng chỉ là thằng bạn ngồi cách ba bàn, hay đứa con của bà hàng xóm. Bạn có một hệ quy chiếu rất rõ ràng: giỏi hơn nó thì sướng, kém hơn nó thì bực. Thế là xong. Áp lực đồng trang lứa là có thật, nhưng nó có biên giới vật lý. Sống ở thời đấy, muốn lệch chuẩn cũng khó, mà muốn bị trầm cảm vì thua kém một kẻ ất ơ ở nửa vòng trái đất thì lại càng không xong.
Kích thước của cái làng
Giờ thì nhìn lại xem, vừa mở mắt ra vuốt điện thoại, thuật toán đã ném thẳng vào mặt bạn hình ảnh của hàng trăm gã trai hoàn hảo từ góc hàm cho đến ánh mắt. Người ta gọi đó là trào lưu Looksmaxxing, một thứ tín ngưỡng mới của những thanh niên ám ảnh về ngoại hình.
Không còn so với thằng bạn cùng xóm nữa. Giờ chuẩn mực của bạn bị ép vào một khuôn mẫu được thiết lập bởi hàng triệu cú nhấp chuột trên toàn cầu. Nghĩ cũng buồn cười. Hồi đó mình chỉ lo sắm cái quần bò mới đi chơi Tết. Giờ nhiều khi lướt bảng tin xong, thỉnh thoảng mình cũng vô thức rờ tay lên hàm xem xương mình có vuông không. Ngáo thật.
Người ta hay bảo thế hệ bây giờ bị tha hóa bởi mạng ảo. Bảo chúng nó sống giả tạo. Không phải. Lỗi không nằm ở cái màn hình. Sự khác biệt duy nhất là kích thước của cái làng mà chúng ta đang sống đã phình to ra tới mức vô cực.
Chọn màng lọc thuật toán
Tại sao giới trẻ lại dễ bị ám ảnh đến thế? Nhà đầu tư Erik Torenberg từng chỉ ra một điểm rất xót xa: Internet không còn là tấm gương phản chiếu đời thực nữa, nó đang trực tiếp tạo ra đời thực. Cái xóm nhỏ ngày xưa của chúng ta, hay cái dòng thời gian trên mạng bây giờ, thực chất vận hành theo cùng một cơ chế. Đó chính là lớp màng lọc hiện thực (mediative layer).
Thế hệ trước bị lọc qua lăng kính của làng xã, của họ hàng. Thế hệ nay bị lọc qua thuật toán. Vấn đề là màng lọc thuật toán này tàn bạo hơn rất nhiều.
Cái dở trước đi. Khi bạn bị thả vào một cuộc đua không có điểm dừng, bạn sẽ chạy đến chết. Đua với hàng xóm thì còn có ngày thắng lợi. Đua với nhóm một phần nghìn tinh hoa của thế giới mà thuật toán nhặt ra, bạn cầm chắc phần thua. Đó là một cái bẫy cấu trúc, nó bào mòn nhận thức và khiến bạn luôn thấy mình rỗng tuếch. Tâm lý tuyệt vọng đổ bê tông bạn vào sự mặc cảm. Quên mất tên mình chưa?
Nhưng đừng vội bi quan. Cái hay của việc internet trở thành lớp màng lọc là tính thanh khoản của danh tính. Ngày xưa, sinh ra ở một cái làng, lỡ mang tiếng gàn dở ở làng đó là bạn chết nốt phần đời còn lại. Chẳng có lối thoát. Bây giờ? Bạn hoàn toàn có quyền tìm một cộng đồng riêng, một tiểu văn hóa riêng để thuộc về. Không thích làm nhân viên văn phòng mẫn cán, bạn có thể tham gia hội những người làm nghệ thuật tự do. Bạn có quyền chọn màng lọc.
Chọn người để nghe
Mỗi khi thấy ai đó khuyên giới trẻ hãy xóa ứng dụng đi, ra ngoài chạm cỏ để tìm về chính mình, mình chỉ thấy buồn cười. Đừng ngây thơ, đó chỉ là một lời khuyên lười biếng.
Bạn không thể tháo cái màng lọc hiện thực này ra được nữa. Cố gắng chối bỏ nó chỉ làm bạn lạc lõng. Lựa chọn duy nhất của sự tự do bây giờ không phải là ngắt kết nối. Tự do là ý thức được mình đang đeo cái kính màu gì, và chủ động đi tìm một cái kính khác.
Cái hay của mạng vô cực là nó có đủ loại lăng kính. Bạn không thích bị cuốn vào trào lưu cân đo ngoại hình? Hãy đóng cửa nó lại. Thay vào đó, nếu bạn thích viết, hãy thả mình vào vòng tròn của những người chơi chữ. Nếu bạn thích xây sản phẩm, hãy chui vào nhóm của những nhà phát triển độc lập.
Bạn được quyền tự tay chọn những người sẽ nhào nặn tư duy của mình mỗi ngày. Đó là đặc quyền. Đừng ném cái đặc quyền đó cho thuật toán.