Trong cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Tên Của Đóa Hồng (The Name of the Rose) của nhà văn người Ý Umberto Eco, có một thư viện khổng lồ nằm sâu trong lòng tu viện. Nó không được xây dựng để người ta dễ dàng tìm sách. Nó được thiết kế y hệt một mê cung bất khả xâm phạm.
Jorge, người thủ thư mù vĩ đại, nắm giữ quyền lực tuyệt đối trong tu viện không phải vì ông thuộc làu từng con chữ trong hàng vạn cuốn sách. Ông nắm quyền vì ông là người duy nhất hiểu rõ cấu trúc của mê cung. Ai định hình được cách tri thức phân bố, người đó sẽ kiểm soát giới hạn tư duy của những kẻ bước vào. Một tu sĩ trẻ lạc vào thư viện mà không có bản đồ trong tay sẽ phải dành cả đời để sờ mẫm từng gáy sách bụi bặm. Cuối cùng, họ phát điên vì sự quá tải và tuyệt vọng.
Đó không chỉ là câu chuyện của một tu viện cổ từ thời trung cổ. Đó chính xác là kiến trúc của gần như mọi mớ bòng bong mà chúng ta đang tự nguyện đâm đầu vào mỗi ngày.
Mở một dự án mã nguồn mới, đọc phân tích kỹ thuật của một dự án tiền mã hóa, hay đơn giản là cố thiết lập xong quy trình làm việc cho một đội nhóm mới, bạn sẽ nhìn thấy một biển hằng hà sa số những thứ lắt nhắt. Bạn thử gom chúng lại. Bạn ráng gồng. Rồi bạn thấy đuối.
Tràn Bộ Nhớ Và Sập Nguồn
Chúng ta rất hay nhầm lẫn giữa độ khó thực sự và số lượng biến số bề mặt.
Khoa học nhận thức chỉ ra một giới hạn sinh học rất đau lòng. Bộ nhớ làm việc (working memory) của con người chỉ chứa được khoảng bốn đến bảy khối thông tin (chunk) cùng một lúc trong sự chú ý có ý thức. Bất kể bạn cố gắng rèn luyện khả năng tập trung đến mức nào, rào cản sinh lý cứng nhắc đó vẫn luôn tồn tại. Ép bản thân vượt qua con số đó, bộ não của bạn sẽ tự động tràn bộ đệm. Tràn bộ nhớ và bạn đổ sập.
Vậy làm sao mấy người xuất chúng hơn mình, những kỹ sư nền tảng hay các nhà quản lý lão luyện, họ lại xử lý được khối lượng công việc lớn gấp mười lần? Chẳng lẽ sinh lý học của họ tiến hóa hơn người bình thường? Cấu hình não bộ của họ ưu việt hơn?
Hoàn toàn không. Họ lừa hệ thống.
Cái cảm giác quá tải kinh khủng đang cào cấu bạn hoàn toàn không đến từ việc năng lực tư duy của bạn kém cỏi. Nó đến từ việc bạn đang kiên nhẫn đi đọc từng cái gáy sách trong một cái mê cung khổng lồ, thay vì lùi lại một bước để tự vẽ ra tấm bản đồ.
Lừa Hệ Thống Bằng Ngữ Pháp
Trong lý thuyết thiết kế hệ thống, tấm bản đồ đó có một cái tên đàng hoàng. Nó được gọi là cấu trúc nén (structural compression), hay nói theo ngôn ngữ điều phối hành vi là ngữ pháp sinh thành (generative grammar).
Ngữ pháp sinh thành không phải là một phép màu bí ẩn. Nó vận hành theo kiểu này. Bạn không bao giờ cố gắng học thuộc lòng một ngàn từ vựng riêng lẻ rời rạc. Bạn đi tìm năm cái quy luật gốc dùng để ghép chữ. Rồi từ đúng năm quy luật nền tảng đó, bạn có thể tự mình tạo ra mười ngàn từ khác nhau.
Mọi hệ thống ngoài đời thực dù hỗn loạn và đáng sợ đến đâu cũng vận hành theo cơ chế y hệt như vậy.
Cho dù đó là một chuỗi cung ứng bán lẻ khổng lồ với cả triệu điểm bán, cơ chế vận hành của một hợp đồng thông minh tài chính, hay sự biến động giá của một đồng tiền trên sàn giao dịch, thì nếu kiên nhẫn bóc tách lớp vỏ bề ngoài, thực chất chúng chỉ dao động xoay quanh ba đến năm biến số cốt lõi. Nếu bạn nhìn thấu và tác động đúng vào các biến số gốc đó, toàn bộ phần còn lại của cấu trúc sẽ ngoan ngoãn chuyển động theo.
Nhiệm vụ của bạn không phải là dùng sức trâu để xử lý chín trăm đầu việc bề mặt đang lơ lửng trên bảng theo dõi tiến độ. Nhiệm vụ thực sự của bạn là gạt phăng mọi sự ồn ào sang một bên. Bạn phải tìm bằng được năm cái biến số lõi kia. Lập bản đồ tương tác của chúng. Sau đó, lặp đi lặp lại quy luật cho đến khi bộ não của bạn biến chuỗi hành động đó thành trí nhớ thủ tục (procedural memory).
Một khi nó thành phản xạ vô thức, bạn thao tác mà không cần tốn một chút sức lực tính toán nào. Bộ nhớ ý thức của bạn được giải phóng sạch sẽ.
Mua Bản Đồ Của Người Khác
Nhưng khổ nỗi, thay vì tự thân đi tìm bản đồ của riêng mình, phần lớn chúng ta lại chuộng con đường tắt. Chúng ta đi mua các tấm bản đồ vẽ sẵn.
Nó y hệt như việc bạn xách một cuốn cẩm nang du lịch nổi tiếng bay đến một thành phố xa lạ. Bạn mở sách ra, đi bộ đúng đến cái quán ăn được xếp hạng năm sao, gọi đúng món đặc sản theo hướng dẫn, chụp đúng một tấm hình ở góc phố mà vạn người đã từng đứng. Trải nghiệm đó trơn tru và hoàn hảo. Nhưng khi bước lên máy bay trở về, bạn chợt nhận ra mình chẳng đọng lại một chút gì về nhịp sống hay văn hóa con người ở đó.
Cuốn cẩm nang du lịch kia chính là một bản nén thông tin xuất sắc của người viết ra nó. Họ đã đi bộ phồng rộp cả chân qua hàng trăm con hẻm, ăn thử hàng chục quán dở tệ, trò chuyện với mấy người dân địa phương, rồi mới chắt lọc lại đúng năm địa điểm đáng giá nhất. Khi bạn đi theo cuốn sách, bạn đang sao chép cái kết quả cuối cùng của quá trình nén. Bạn hoàn toàn không học được năng lực nén thông tin từ họ. Mọi thứ an toàn, trọn vẹn, nhưng hời hợt.
Dùng ngữ pháp sinh thành của người khác để giải quyết sự phức tạp của mình cũng giống như một chuyến du lịch không có linh hồn.
Đó là lý do bạn đọc xong hàng chục bản danh sách quy trình có sẵn, áp dụng y xì đúc, mà khi có biến cố thực tế xảy ra thì cả hệ thống vẫn gãy vụn. Bạn không hiểu tại sao quy trình đó lại được thiết kế như vậy. Đi làm, ngáo như mình, thỉnh thoảng ôm một cái quy trình dự án mượn từ một tập đoàn lớn, phản xạ đầu tiên là ngoan ngoãn làm theo từng bước một. Rất an tâm, cho đến khi mình gục ngã vì một cái lỗi trớ trêu không hề nằm trong cẩm nang hướng dẫn.
Khi đó, phương án duy nhất là vứt luôn cuốn cẩm nang xịn xò đó đi. Đứng lên uống một ngụm nước ấm, rồi tự hỏi bản thân một cách tàn nhẫn nhất. Nếu xóa sạch mọi hướng dẫn của người ngoài, đúng ba thứ cốt lõi nào cần giữ lại để cái dự án này không sụp đổ?
Sự thật cuối cùng là độ khó không bao giờ là thuộc tính nội tại của công việc. Sự khó nhằn chỉ là tiếng chuông báo động để cho thấy bạn đang cấu trúc thông tin quá tệ trong đầu mình.
Đừng mù quáng nhồi nhét thêm thông tin thô hay đi bộ bằng đôi chân của người khác. Hãy tự xây một cái máy nén thông minh hơn.
Kẻ nắm được bản đồ mê cung luôn thảnh thơi bước ra ngoài uống cà phê từ rất sớm. Đứa cắm cúi học thuộc từng gáy sách thì vẫn đang kẹt lại dưới tầng hầm.