Lần gần nhất bạn thử ngồi im trong phòng mà không cầm điện thoại là khi nào?
Không tivi. Không nhạc nền. Không sách rủ rỉ bên tai. Chỉ bạn, bốn bức tường, và mảng trần nhà.
Nếu bạn giống mình, và giống phần lớn con người hiện đại, thí nghiệm đó sẽ diễn ra như sau: Một phút đầu tiên khá thanh bình. Sang phút thứ ba, thời gian dãn ra đặc quánh. Phút thứ năm, một sự bồn chồn ngứa ngáy bò dọc theo sống lưng. Bộ não bắt đầu nhảy múa: “Mình có quên reply email không?”, “Tí nữa ăn gì?”, “Sao cái vết nứt trên tường kia lại hình tam giác nhỉ?”. Bạn vươn tay tìm điện thoại. Thí nghiệm kết thúc.
Chúng ta rất thích đóng vai nạn nhân của Thung lũng Silicon. Thật dễ chịu khi đổ lỗi cho thuật toán mạng xã hội, cho phân tử dopamine, cho ánh sáng xanh đã đánh cắp sự bình yên của chúng ta, khăng khăng rằng nếu gỡ hết các ứng dụng gây nghiện thì tâm trí ta sẽ lại phẳng lặng như mặt hồ thu.
Ngay tại chính Thung lũng Silicon, nơi bị cáo buộc là đầu sỏ của sự xao nhãng, những người tạo ra thiết bị gây nghiện nhất lại là những kẻ thèm khát sự tĩnh lặng nhất. Cựu giám đốc thiết kế Jony Ive của Apple nổi tiếng với việc tự giam mình cùng nhóm thiết kế cốt lõi trong một studio trắng toát, được bảo mật nghiêm ngặt và cách ly hoàn toàn với phần còn lại của công ty. Thật trớ trêu, họ phải dùng đến sự tĩnh lặng cực đoan để tạo ra chính chiếc điện thoại khiến chúng ta không bao giờ còn có thể tĩnh lặng được nữa.
Bạn nghĩ câu chuyện trên là về sự phân tâm của thế kỷ 21. Không phải.
Ác quỷ lúc giữa trưa
Vào thế kỷ thứ tư, rất lâu trước khi các mạng xã hội ra đời, có một nhà sư tên là Evagrius Ponticus. Sống giữa sa mạc, không mưu sinh, không deadline, ông đã quan sát và ghi lại một hiện tượng tâm lý kỳ lạ xảy ra với các tu sĩ. Ông gọi nó là Ác quỷ giữa trưa (Acedia).
Cứ vào khoảng giữa trưa, khi mặt trời đứng bóng và nhiệt độ lên cao nhất, ác quỷ này sẽ tấn công. Nó khiến các tu sĩ thấy một ngày dài như năm mươi tiếng đồng hồ. Họ liên tục ngó ra cửa sổ, bồn chồn bước đi bước lại, chán ghét phòng giam của mình, và thèm khát bất cứ sự kiện nào phá vỡ sự tĩnh lặng.
Hóa ra, cái cảm giác vật vã khi không có gì để xem của bạn tối qua, và cái cảm giác của vị tu sĩ giữa sa mạc năm xưa, là một. Vấn đề không nằm ở cái màn hình sáng. Vấn đề nằm ở chỗ bộ não con người được lập trình để kinh hãi sự tĩnh lặng.
Triết gia Blaise Pascal từng nói một câu sắc như dao: “Mọi bi kịch của con người đều bắt nguồn từ một việc duy nhất là anh ta không thể ngồi yên trong phòng một mình”. Khi mọi âm thanh bên ngoài tắt hết, những âm thanh bên trong bắt đầu dội lên. Nỗi âu lo vô hình, những vết thương chưa lành, những câu hỏi không lời đáp. Đó là khoảng không mà triết gia Kierkegaard gọi là sự chóng mặt của tự do.
Thay vì phải đối mặt với mớ hỗn độn đó, chúng ta đi thuê một kẻ mua vui. Ngày xưa các vị vua có những người hề trong cung điện. Ngày nay, chúng ta có một gã hề nằm gọn trong túi quần. Thuật toán không tạo ra khoảng trống trong lòng bạn. Nó chỉ là gã hề làm thuê quá xuất sắc, lấp đầy mọi khoảng trống ngay trước khi bạn kịp nhận ra nó tồn tại.
Bẫy của tiềm năng vô hạn
Nhưng tại sao bây giờ gã hề lại hoạt động hết công suất đến vậy? Tại sao chúng ta không thể rèn luyện khả năng ngồi yên như những người đi trước?
Đây không phải là lỗi của bạn, mà là thiết kế của cái nhịp sống đô thị chúng ta đang sống. Dựa trên góc nhìn từ nhà nghiên cứu apewood, triết gia Byung-Chul Han gọi nó là Xã hội Thành tựu (Achievement Society).
Cuộc sống ngày xưa vận hành bằng chữ “Phải”. Bạn phải làm việc này, tuân theo luật kia. Đó là kỷ luật. Nhưng xã hội hiện đại vận hành bằng chữ “Có thể”. Bạn có thể học thêm một ngoại ngữ, xây dựng thương hiệu cá nhân trên mạng, hay thậm chí tối ưu hóa từng giấc ngủ bằng đồng hồ thông minh.
Khi bạn “có thể” làm mọi thứ, giới hạn duy nhất là chính bạn. Đó là một chiếc bẫy tuyệt hảo. Nó biến mọi khoảnh khắc không tạo ra giá trị thành cảm giác tội lỗi. Ngay cả việc nghỉ ngơi cũng bị biến thành công cụ: thiền để ngày mai làm việc hiệu quả hơn, đi du lịch để sạc lại năng lượng cống hiến.
Việc ngồi im không làm gì cả, hay trạng thái buồn chán thuần khiết, bị xem là thời gian chết. Trong một hệ thống yêu cầu con người liên tục tự nâng cấp, việc ngồi yên trông giống như một tội lỗi. Thế là chúng ta tự nguyện lấp đầy mọi khoảng trống. Điện thoại trở thành một liều thuốc tê hoàn hảo, giúp ta tạm thời quên đi áp lực phải trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.
Quên đi, đây là Chinatown
Nhiều người thử giải quyết vấn đề bằng cách dùng ứng dụng chặn mạng xã hội, cất điện thoại vào hộp khóa giờ, hay tham gia các khóa cai nghiện kỹ thuật số. Đáng tiếc là cắt bỏ gã hề không làm mất đi con ác quỷ bồn chồn.
Bạn nhớ cái kết của bộ phim kinh điển Chinatown (1974) không? Thám tử Jake Gittes đã tìm ra đủ bằng chứng, lật tẩy âm mưu, vạch trần mọi sự lừa dối. Trớ trêu thay, đến phút cuối cùng kẻ xấu vẫn chiến thắng bỏ đi, nạn nhân vẫn chết, và hệ thống tội phạm khổng lồ của Los Angeles không hề suy suyển. Người đồng nghiệp vỗ vai Jake: “Quên nó đi, Jake. Đây là Chinatown.”
Hệ thống mà chúng ta đang sống cũng vậy. Guồng quay sẽ không ngừng yêu cầu bạn phải tự vắt kiệt. Sự nhàm chán sẽ luôn đáng sợ. Trốn chạy bằng các giải pháp công nghệ (kể cả công nghệ chặn công nghệ) chỉ là ảo giác kiểm soát. Bạn không thể thay đổi cái guồng quay khổng lồ đó.
Thứ duy nhất bạn kiểm soát được là cách phản ứng. Lần tới, khi cảm thấy ngứa ngáy giữa không gian tĩnh lặng, đừng với tay lấy điện thoại. Cũng đừng cố gắng hít thở sâu để thành tựu một trạng thái tĩnh tâm nào đó. Chỉ ngồi đó thôi. Chấp nhận thời gian đang trôi qua không sản sinh ra bất kỳ giá trị nào.
Quên việc sửa chữa bản thân đi. Đôi khi, can đảm lớn nhất đơn giản là ngồi nguyên một chỗ.