Kẹt xe giờ cao điểm ở ngã tư là một trải nghiệm rèn luyện nhân cách. Đèn vàng vừa chớp, bạn định dừng lại. Nhưng gã đằng sau bấm còi inh ỏi, lách lên, rồi cắm đầu đứng giữa ngã tư chắn luôn dòng xe chiều ngang. Bạn chửi gã vô ý thức. Gã chửi bạn ngu vì không chịu nhích. Cuối cùng tất cả kẹt cứng.
Sự thật là gã kia không vô ý thức và bạn cũng chẳng khôn ngoan gì. Cả hai đều đang kẹt trong một thiết kế hệ thống mà người tử tế thì chịu thiệt, còn kẻ khôn lỏi thì có vẻ đi nhanh hơn được một chút. Ít nhất là cho đến khi tất cả cùng chết chùm.
Đây không phải chuyện giao thông ở ngã tư Hàng Xanh. Đây chính xác là cấu trúc của toàn bộ ngành tiền mã hóa trong mấy năm qua.
Cái Bẫy Của Sự Tầm Thường
Bạn có để ý dạo này không gian mạng chán thế nào không? Mở mạng xã hội lên, toàn là thông báo ra mắt mạng lưới mới nhanh hơn, rẻ hơn, lớp mở rộng mới tích hợp công nghệ xịn, rồi sàn giao dịch phi tập trung, rồi tiền meme. Cả một hệ sinh thái đang nhai lại những bài toán cũ mèm. Họ khoác lên những cái tên mới và bán cho cùng một tệp khách hàng đang mòn mỏi chờ đợi.
Tất cả đều kẹt trong một vòng lặp copy paste. Trò chơi này bóp nghẹt những ý tưởng mới. Người ta nhét mọi thứ vào cái nhãn “Web3”, rồi hy vọng dòng tiền từ hư không sẽ nhảy vào cứu rỗi. Nó y hệt cái cách thị trường bia thủ công hay cà phê đặc sản ở Việt Nam đang diễn ra dạo gần đây. Quán nào mở ra cũng dán mác “craft” hay “specialty”, nhưng cốt lõi bên trong thì ngày càng công nghiệp và nhạt nhẽo. Sự tầm thường đang được bình thường hóa dưới những cái tên kêu vang.
Vấn đề không phải là người sáng lập lười biếng. Vấn đề cũng không phải nhà phát triển hết chất xám. Vấn đề là tất cả đang chơi cực kỳ đúng luật của một trò chơi được thiết kế để trừng phạt bất kỳ ai từ chối thói quen nhai lại.
Cái cảm giác bất lực bế tắc này có một cái tên khá sang trong lý thuyết trò chơi. Người ta gọi nó là Cân bằng Nash kém hiệu quả (Inadequate Nash Equilibrium).
Nghĩa là hệ thống đang hỏng, mọi người đều biết nó hỏng, nhưng bất cứ cá nhân nào đơn phương cố gắng sửa chữa hoặc chơi đúng luật đều sẽ bị phần còn lại của hệ thống trừng phạt.
Trong một môi trường siêu cạnh tranh, dòng vốn mỏng đi. Giữa lúc kẹt xe, bạn mà dừng đèn vàng thì xe sau sẽ tông vào đuôi bạn. Trở lại câu chuyện ngành tiền mã hóa, bạn mà cố xây một cái gì đó thực sự đột phá nhưng cần thời gian và không có chiêu trò tài chính thu hút đám đông, nhà đầu tư sẽ quay xe bỏ bạn. Họ thà bơm tiền cho một dự án bắt chước thứ một trăm có hứa hẹn lên sàn tháng sau.
Thế là ai cũng bắt chước. Bắt chước là chiến lược sinh tồn an toàn nhất.
Ngáo như mình, thỉnh thoảng đọc tài liệu kỹ thuật của mấy dự án mới vẫn thấy lú. Công nghệ thì bay bổng, nhưng tính ứng dụng thì cứ nghèo nàn thế nào ấy. Khá nhiều dự án giống kiểu đem nguyên cái tư duy của chục năm trước, nhét thêm cái token, bắt chạy trên blockchain, rồi gọi nó là tương lai. Sự thật là mạng lưới này sinh ra như một hạ tầng tài chính. Không phải cái gì nhét vào blockchain cũng tốt lên. Cái thói quen gọt chân cho vừa giày này làm mù mắt rất nhiều người.
Chờ Đợi Phép Màu Bốn Năm
Nhắm mắt copy thì lây lất qua ngày. Nhưng cứ ngáp ruồi nhìn chart kiểu đó thì chừng nào mới đổi đời?
Nhiều anh em giờ vẫn ôm khư khư cái phao cứu sinh mang tên “chu kỳ bốn năm”. Cứ ru ngủ nhau rằng “hodl to die”, gồng lỗ thêm vài bữa cũng chẳng chết ai, vì kiểu gì đến hẹn lại lên, dòng tiền từ mấy tay to hay cá mập nào đó cũng tự động đổ vào giải cứu. Cứ như thể thiên đường uptrend đã được lập trình cứng luôn rồi. Cứ ngồi im thắp nhang, rồi tiền sẽ tự đập vào mặt. Khỏi cần cố gắng xây cái gì có lõi chi cho mệt xác.
Đó là tâm lý của những con bạc thụ động, há miệng chờ một vị cứu tinh vĩ mô rơi xuống.
Nhưng nếu cái uptrend thần thánh ấy nó không bao giờ đến thì sao? Nếu cái ngã tư này không bao giờ có cảnh sát giao thông tới thổi còi gỡ rối? Bạn phải tự túm tóc mình kéo ra khỏi cái Cân bằng Nash kém hiệu quả này. Cách duy nhất để thoát khỏi nó ở cấp độ cá nhân là đập bỏ cái tư duy đợi kèo bơm xả. Bạn không thể cứ chắp tay chờ một cú pump nhãn tiền để bắt đầu làm một thứ tử tế.
Hạnh Phúc Của Sisyphus
Năm 1942, nhà văn Albert Camus viết về Sisyphus. Trong thần thoại, kẻ này bị thần linh trừng phạt phải đẩy một tảng đá lên đỉnh núi, chỉ để nhìn nó lăn xuống lại, và cứ thế lặp đi lặp lại mãi mãi.
Nghe giống hệt cái cảnh của dân công nghệ dốc sức làm sản phẩm, sập, rồi lại làm lại không?
Nhưng Camus nói một câu chấn động: “Chúng ta phải hình dung Sisyphus hạnh phúc.”
Tại sao? Vì khoảnh khắc Sisyphus nhìn tảng đá lăn lông lốc xuống dốc, chả khác gì cảnh anh em nhìn tài khoản chia năm xẻ bảy, ổng nhận ra cái số phận củ chuối của mình. Ổng không đẩy đá vì ảo tưởng rằng lần này đá sẽ nằm im trên đỉnh, cái kiểu tự dối lòng rằng “chu kỳ đợt này sẽ khác”. Ổng đẩy đá vì đấy là một cú tát thẳng vào cái sự vô nghĩa của hệ thống. Một khi bạn đã chấp nhận chuyện tảng đá kiểu gì cũng rớt, bạn tự do. Bạn không còn è cổ đẩy để “to the moon” nữa, mà đẩy đơn giản vì “bố thích đấy”.
Nếu bạn đang cày bừa trong cái thị trường ẩm ương này, hãy học cái ngông của Sisyphus. Đừng cắm mặt làm sản phẩm chỉ để chờ dòng tiền mù quáng quay lại quăng cho cục xương. Đừng đi xào nấu lại cái dự án thứ một trăm chỉ vì nó là đường tắt dễ lùa gà nhất. Cứ sòng phẳng chấp nhận rằng cái hệ thống này nó đang kẹt cứng. Hãy vác thẳng cục đá của sự đổi mới thực sự mà táng lên đỉnh núi. Không phải để chờ bơm thổi chốt lời, mà vì chính khoảnh khắc đấm vỡ cái luật chơi cũ rích ấy, bạn mới thực sự sống.
Thế thôi. Cứ đẩy đi. Không thành công thì chắc cũng không tới mức bơi sông…