Gần công ty mình có một xe nước cam vắt ven đường, hai mươi nghìn một ly, ngon đến mức mấy năm rồi chưa thấy ai cạnh tranh nổi. Buổi trưa, mình hay kéo đồng nghiệp ra đó ngồi, uống ly cam, tám chuyện linh tinh mười lăm phút rồi quay lại làm. Cái ghế nhựa kê sát lề, nắng xiên qua tán cây, tiếng xe chạy ào ào phía sau. Không sang trọng gì nhưng nó là nghi thức giữa ngày.
Tháng trước ghé, thấy vắng hơn bình thường. Không phải vắng kiểu mưa gió, mà vắng kiểu… ít mặt quen. Mấy anh chị bên bộ phận kế toán hay ngồi bàn kế bên biến đâu hết. Hỏi ra mới biết: công ty đối diện vừa cắt gọn phòng tài chính, ghép vào một cái phần mềm gì đó chạy tự động. Mười mấy người, thứ Sáu còn ngồi uống cam, thứ Hai đã dọn bàn.
Bà chủ xe cam không biết chuyện đó. Bà chỉ biết dạo này bán ít hơn.
Đồng xu của ông CEO
Andrew Yang, cựu ứng viên tổng thống Mỹ, đặt cho làn sóng này một cái tên khá thô bạo: “The Fuckening.” Thô có chủ đích. Vì những từ lịch sự hơn như “chuyển dịch cơ cấu” hay “tái cấu trúc lao động” nghe sạch sẽ quá, sạch đến mức người ta quên mất rằng phía sau mỗi con số là một người thật đang cầm hộp giấy đi ra cửa.
Yang ước tính nước Mỹ có khoảng 70 triệu lao động cổ trắng. Ông cho rằng 20 đến 50 phần trăm trong số đó sẽ bị thay thế trong vài năm tới. Con số nghe hoang đường, cho đến khi bạn nghe câu chuyện từ phía bên kia bàn họp.
Một CEO công ty công nghệ niêm yết nói thẳng với Yang: “Chúng tôi đang sa thải 15% ngay bây giờ. Hai năm nữa sẽ cắt thêm 20%. Hai năm sau đó, thêm 20% nữa. Sau đó thì ai biết được.”
Mình đọc câu đó mà nghĩ đến Anton Chigurh trong No Country for Old Men. Gã sát nhân tung đồng xu trước khi quyết định ai sống ai chết. Không phải vì lòng thương, mà vì giao thức. Đồng xu loại bỏ trách nhiệm đạo đức khỏi quyết định. Gã không giết, thuật toán giết. Nạn nhân còn được mời “gọi mặt” đồng xu, tạo ảo giác rằng họ đang tham gia vào quy trình.
Ông CEO kia cũng tung đồng xu. Chỉ có điều đồng xu của ông là bảng cân đối kế toán, và mặt sấp mặt ngửa là phản ứng của thị trường chứng khoán. Yang trích lại lời một nhà đầu tư: “Bán bất cứ thứ gì mà thực chất là mấy người ngồi ở bàn nhìn vào máy tính.” Thị trường thưởng cho công ty cắt người, phạt công ty giữ người. Khi cơ chế thưởng phạt xếp hàng như vậy, không CEO nào dám không tung đồng xu.
Khác Chigurh ở một điểm. Chigurh giết từng người một. CEO đuổi theo đợt, theo lịch, theo quý. 15 phần trăm bây giờ, 20 phần trăm sau, 20 phần trăm sau nữa. Chậm đủ để không lên báo. Nhanh đủ để cổ phiếu lên.
Ai giết quán cam?
Yang mô tả chuỗi phản ứng bậc hai mà ít ai để ý. Ông viết: ngay cả người không làm văn phòng cũng sẽ bị ảnh hưởng. Tiệm giặt ủi mất khách vì không còn ai cần ủi áo sơ mi đi làm. Tiệm cắt tóc vắng vì người ta tự cắt ở nhà. Người dắt chó thuê thất nghiệp vì chủ chó giờ ngồi nhà rồi, tự dắt.
Nghe tưởng xa nhưng thực ra gần lắm. Quán cam vắt hai mươi nghìn của bà chủ không bị AI nào cạnh tranh. Không có robot nào vắt cam ngon hơn bà. Nhưng bà mất khách, vì khách của bà là dân văn phòng toà nhà kế bên, và dân văn phòng đó đang bốc hơi.
Đó là thứ mà kinh tế học gọi là tác dụng bậc hai (second-order effects). Hệ quả của hệ quả. Cái xảy ra sau cái bạn dự đoán. AI không cần thay thế bà bán cam. AI chỉ cần thay thế khách hàng của bà.
Vay lợi nhuận từ ngày mai
Đến đây mới tới chỗ Yang bỏ lửng.
Ông mô tả vấn đề rất rõ: giá trị sẽ bị hút lên mây, nền kinh tế hình chữ K sẽ ngày càng chênh lệch, tầng lớp dưới phải vật lộn bám trụ. Rồi ông kết bằng Thu Nhập Cơ Bản Phổ Quát (Universal Basic Income). Nghe hay, nhưng Yang không bao giờ giải thích ai sẽ trả cho cái UBI đó trong một nền kinh tế mà chính nguồn thu thuế cũng đang co lại vì tự động hoá. (L3: ai cũng thất nghiệp thì còn ai đóng thuế thu nhập?)
Câu hỏi thực sự sắc hơn thế.
Khi công ty cắt 15% rồi 20% rồi 20% nữa, biên lợi nhuận quý tới đẹp hẳn. Cổ phiếu lên. Nhà đầu tư vỗ tay. Nhưng 15% đó, 20% đó, 20% nữa đó, họ cũng là người mua hàng. Họ mua iPhone. Họ trả tiền Netflix. Họ uống cam vắt hai mươi nghìn buổi trưa. Cắt lương họ hôm nay tức là cắt doanh thu của chính mình ngày mai.
Một độc giả tên Courtney Devon viết dưới bài của Yang một bình luận dài mà tóm gọn lại thế này: các ông CEO hào hứng sa thải để tối ưu chi phí, vậy khi hàng triệu người mất việc thì ai mua cái iPhone 1.500 đô? Ai trả tiền năm cái dịch vụ streaming? Ai mua vé xem bóng đá mấy trăm đô một trận?
Không ai trả lời cô ấy.
Vì câu trả lời rất khó chịu: lợi nhuận cải thiện từ cắt giảm nhân sự là lợi nhuận vay mượn từ tương lai. Giống như bạn bán bớt nội thất trong nhà để trả tiền điện tháng này. Tháng này ổn. Tháng sau ổn. Đến lúc hết đồ bán thì ngồi giữa phòng trống.
Trí lực (brainpower), như Yang nói, giờ là hàng phổ thông giá rẻ. Nhưng cái mà các CEO chưa tính tới là: khi trí lực trở thành hàng rẻ, thu nhập của tầng lớp bán trí lực cũng rẻ theo. Mà tầng lớp đó lại chính là tầng lớp tiêu dùng chủ lực. Cắt chi phí sản xuất bằng cách triệt tiêu sức mua tiêu dùng. Phương trình đó không có nghiệm dương.
Ly cam cuối cùng
Yang viết rằng khế ước xã hội cũ, cái công thức “học hành chăm chỉ, tốt nghiệp đại học, kiếm việc ổn định, sống đời tử tế,” sắp bị nghiền nát thành bụi. Ông dùng chữ “vaporized to smithereens,” kiểu người ta phá sập toà nhà bằng thuốc nổ trong phim.
Nhưng toà nhà đó không sập một phát. Nó sập theo đợt. 15 phần trăm. Rồi 20 phần trăm. Rồi 20 phần trăm nữa. Mỗi đợt, ông CEO tung đồng xu, thị trường vỗ tay, và ở một góc đường nào đó, một xe nước cam vắng thêm vài cái ghế nhựa.
Bà chủ xe cam của mình không đọc newsletter của Andrew Yang. Bà không biết “The Fuckening” là gì. Bà không biết trí lực giờ là hàng phổ thông mà ai xài AI cũng fake được. Nói thật, ngồi giải thích cho bà nghe thì chắc bà bảo mình nói chuyện trên trời. Bà chỉ biết một điều rất đơn giản: tháng này bán ít hơn tháng trước.
Và bà cũng không biết rằng câu hỏi quan trọng nhất của cả nền kinh tế công nghệ bây giờ, cái câu mà chưa ông CEO nào trả lời, lại nằm gọn trong nghề của bà: khi tối ưu hết rồi, ai uống cam?