Một con chuột nhắt cần ăn lượng thức ăn bằng mười lăm phần trăm trọng lượng cơ thể mỗi ngày mới đủ sống. Một con voi châu Phi chỉ cần ăn bằng bốn tới sáu phần trăm trọng lượng cơ thể để sống khỏe re, dù nó nặng gấp mấy chục nghìn lần. Nếu bạn phóng to con chuột lên bằng kích cỡ một con voi mà vẫn giữ nguyên bộ máy trao đổi chất cũ, con chuột khổng lồ đó sẽ bốc cháy tự phát. Cơ thể lớn sẽ tự nấu chín chính nó từ bên trong.
Năm 1932, nhà sinh lý học Max Kleiber phát hiện ra một định luật quái đản. Cứ mỗi khi một động vật có vú nhân đôi kích thước, nó lại trở nên hiệu quả hơn về mặt chuyển hóa năng lượng. Cơ thể càng to, từng đơn vị tế bào càng vận hành trơn tru hơn. Lớn hơn không chỉ đơn thuần là bự hơn. Lớn hơn là khởi đầu của một loại bản thể học hoàn toàn khác: nhịp tim chậm lại, năng lượng phân bổ tập trung hơn hẳn.
Đó là nhịp đập của tự nhiên. Bằng một sự tình cờ chết chóc, nó cũng là nhịp đập của thế giới kỳ lân công nghệ.
Nhưng nếu bạn mang cái quyền lực sinh học này đi áp dụng sai ngành, bạn sẽ đốt cháy toàn bộ quỹ đầu tư.
Nguyên Lý Voi Và Chuột
Gần đây mình đọc được một bài luận cực kỳ sắc nét về cái bẫy lồi (convexity trap) trong đầu tư công nghệ. Đại ý nhắm thẳng vào một thói quen rất buồn cười: rất nhiều tay to trong làng đầu tư giá trị luôn khoái đi mua cổ phần phân khúc hạng hai, hạng ba. Họ thấy định giá gã khổng lồ số một quá chát. Xong ngó quanh, thấy công ty xếp thứ hai làm ứng dụng na ná, tính năng na ná, nhưng định giá chỉ đáng một phần mười. Mọi thứ nghe y hệt một món hời lịch sử.
Kết quả là họ vỡ mật. Thằng số một tiếp tục phình to cắn sạch thị phần, còn anh bạn số hai lủi thủi thu nhỏ lại cho đến chết.
Lý do nằm ngay ở thiết kế vòng lặp cốt lõi. Những công ty xây dựng hạ tầng số như điện toán đám mây của Amazon hay xử lý dữ liệu của Databricks vận hành giống hệt định luật Kleiber. Khi Databricks nhân đôi năng lực phục vụ, họ không tốn gấp đôi tiền trả nhân sự. Lực kéo dữ liệu (data gravity) mạnh khủng khiếp và hiệu ứng mạng lưới (network effect) khóa chết ngân hàng, tập đoàn vào không gian của họ.
Một khi các dòng vốn đã ghim thẳng vào cụm máy chủ, chi phí để rút dây chuyển sàn tốn kém đến mức khó tưởng tượng. Công ty nắm số một thị trường hạ tầng không chỉ ăn sạch cái mâm hiện tại. Họ độc chiếm luôn đặc quyền nuốt trọn cái thị trường khổng lồ của tương lai, thứ mà ngày hôm nay còn chưa thành hình.
Người chơi cổ phiếu hay dân đầu cơ token lúc nào cũng thích nhìn lợi suất cổ tức (dividend yield) cao ngất ngưởng của hàng tuyển hạng hai rồi tưởng đó là mỏ vàng an toàn. Nhầm to. Tỷ suất đó bật cao vút không phải vì máy in tiền của công ty hoạt động trơn tru hơn. Lợi suất bùng nổ vì niềm tin thị trường sụp đổ hoàn toàn, kéo giá trị công ty bốc hơi lẹ hơn cả doanh thu. Mua một cái mác siêu rẻ chính là mua vé xem hành quyết chính mình từ từ.
Rồi, vậy ngoài đời thì sao?
Câu chuyện sẽ đứng yên ngoan ngoãn ở đó. Khổ nỗi là dạo này người ta cuồng nộ tin tưởng tuyệt đối vào khả năng nhân bản của ảo giác này trên mọi mặt trận.
Sếp tổng ở các mảng khác tin rằng quy tắc kẻ thắng cuộc ăn sạch (winner-takes-all) áp dụng được cho bất kỳ thứ gạch đá nào. Đội tài chính bắt đầu bê nguyên ma trận nền tảng số để ráp cưỡng bức cho chuỗi cửa hàng bánh mì, cho hệ thống trạm trung chuyển kho vận, cho từng ngóc ngách của bán lẻ.
Ngáo như mình nhiều khi đi họp, đứng chôn chân nhìn mấy cái bảng tính mười lăm năm chứa đầy biến số biên lợi nhuận bành trướng theo quy mô khổng lồ mà chỉ biết cười thầm. Vấn đề lớn nhất ở thế giới vật lý là định luật Kleiber bị bẻ thành bột mịn.
Mở một ngàn cái siêu thị không bao giờ làm cho cước vận hành cái siêu thị thứ chín trăm chín mươi chín tự động giảm tụt quần theo hàm mũ. Không gian ba chiều không trói buộc nhau bằng băng thông miễn phí. Trọng lực rất nặng.
Quay về nguyên lý gốc (first principles) một chút thì sự lố bịch này rất dễ lật tẩy. Tốc độ giới hạn tuyệt đối của một bit trên cáp quang gần như là tốc độ ánh sáng. Còn tốc độ giới hạn tuyệt đối của một miếng thịt ba rọi đông lạnh nằm trên xe tải chạy ngang đèo Bảo Lộc dịp lễ kẹt xe là… đứng im đổ mồ hôi hột. Bạn nhân bản một tập dữ liệu tốn chưa tới một phần nghìn xu. Nhìn sang xưởng thực tế, bạn muốn “nhân bản” một tảng sườn non, bạn phải đóng bỉm chờ một con lợn nái chửa đẻ ròng rã một trăm mười bốn ngày, dọn sạch vài khối phân, vỗ béo bằng hàng tạ cám, rồi mới lùa được lên thớt. Sự khác biệt giữa hai doanh nghiệp này không nằm ở nghệ thuật quản trị. Nó bị khóa chết ở bộ luật vật lý.
Thả thêm một ngàn chuyến xe đông lạnh vào cùng một cái đại lộ không làm chi phí xăng cộ chia đôi. Nó chỉ tạo ra một vụ kẹt xe quy mô vĩ đại hơn. Bán lẻ truyền thống hay hạ tầng kho bãi bắt buộc phải cắn răng trườn đi dưới hẻm núi của hình học tuyến tính thô sơ.
Thím hàng xóm phòng mình trưa nay dạo chuỗi siêu thị to nhất xóm thì chiều nay vẫn dư dả sức đi bộ sang xe đẩy bên hông nhặt vội trái dưa hấu. Khái niệm rào cản độc quyền vô hình cực kỳ nực cười ở quy mô này. Đất chật người đông luôn luôn chừa kẽ hở vạn biến. Nhờ vậy, anh chủ đứng bảng thứ hai, hãng xe đứng thứ ba, hay xe xôi lề đường đứng bét bảng vẫn làm ăn no nê nếu nắm chắc mạng lưới khách quen quanh mình. Quăng tiền mua luôn thương hiệu đứng nhì đứng ba ở mảng này mới thực sự thể hiện trí tuệ đầu tư.
Phổi Nào Cho Cơ Thể Nào
Nhà văn đời Thanh Trương Triều viết trong U Mộng Ảnh hơn ba trăm năm trước: văn nhân nói chuyện võ, phần nhiều là bàn việc binh trên giấy; võ tướng luận thơ văn, quá nửa là nghe lượm lặt ngoài đường. Hơn ba thế kỷ sau, câu đó vẫn chính xác đến từng millimet. Chỉ cần thay “văn nhân” bằng “dân đầu tư giá trị” và “võ tướng” bằng “sếp tổng vừa dự hội nghị tech”.
Sai lầm nguyên thủy và tốn kém nhất nằm ở chỗ: lấy bảng tính của ngành này gán cho bộ phổi của ngành kia.
Ném tiền vào thằng số hai trên sàn giao dịch phi tập trung hay nền tảng đám mây là đốt tiền. Định luật Kleiber bảo vệ kẻ dẫn đầu ở đó, và khoảng cách giữa số một với phần còn lại chỉ có doãng ra chứ không bao giờ thu hẹp. Nhưng nếu quất cái tính khí đó sang đòi phủ bóng toàn quốc bằng chuỗi bán lẻ vật lý, bạn đang bắt cơ thể con chuột chạy bằng nhịp tim con voi. Không phải nó sẽ chậm lại. Nó sẽ nổ tung.
Nhảy vào sòng nào thì phải hiểu rõ luật vật lý của riêng sòng đó. Cái phổi chuột thì chỉ nên lắp vào lồng ngực chuột. Mà có không ít ông bà tổng giám đốc, mới bay về từ hội nghị công nghệ ở Singapore, đã hớn hở ôm cái phổi voi về ấn thẳng vào con chuột đang thở hổn hển trên bàn họp rồi tự hỏi tại sao nó không cất cánh.