Năm 1945, kỹ sư Percy Spencer đang đứng cạnh một cỗ máy radar tại phòng thí nghiệm Raytheon thì nhận ra thanh sô-cô-la trong túi áo mình đã chảy ra.
Ông không bỏ qua. Ông thử tiếp với bắp rang. Rồi trứng — quả trứng nổ tung ngay trên mặt một đồng nghiệp. Hai năm sau, Raytheon cho ra lò vi sóng thương mại đầu tiên, đặt tên là “Radarange.” Không ai ở Lầu Năm Góc đặt hàng một thiết bị nấu ăn. Không ai trong đội radar nghĩ mình đang khai sinh ngành công nghiệp gia dụng.
Bảy mươi năm sau, một công ty game lặp lại chính xác kịch bản đó — nhưng với dữ liệu thay vì sóng vi ba.
Nửa tỷ camera vô thức
Khi Pokémon Go ra mắt năm 2016, Niantic có một vấn đề thú vị: để tựa game AR này hoạt động đúng, để Pikachu đứng đúng vị trí trên vỉa hè mà không bị trôi lềnh bềnh vào giữa lòng đường — điện thoại phải biết chính xác mình đang đứng ở đâu, nhìn về hướng nào, và nghiêng bao nhiêu độ.
GPS thì không đủ. GPS trên thành phố hay trôi 50 mét — đủ để đặt bạn sang phía bên kia đường ở một chiều khác. Niantic phải xây hệ thống định vị thị giác: nhận diện tòa nhà, bảng hiệu, cột đèn, góc phố — rồi lấy vị trí từ đó, chính xác đến vài centimet.
Để huấn luyện hệ thống này, họ cần ảnh. Thật nhiều ảnh. Ảnh chụp cùng một địa điểm từ hàng nghìn góc khác nhau, vào các giờ khác nhau trong ngày, trong thời tiết khác nhau — kèm siêu dữ liệu (metadata) đầy đủ: điện thoại đang ở đâu chính xác, quay về hướng nào, di chuyển với tốc độ bao nhiêu.
Thông thường kiểu dữ liệu này tốn hàng trăm triệu đô-la để thu thập.
Niantic không cần bỏ một đồng. 500 triệu người tải Pokémon Go trong 60 ngày đầu tiên — và trong khi đang nghiêng điện thoại để bắt một con Jigglypuff, họ đã ghi lại hơn 30 tỷ hình ảnh có chú thích đầy đủ về môi trường đô thị trên toàn cầu. Người chơi không biết. Niantic thì biết nhưng không biết sẽ dùng vào việc gì.
Thứ họ xây là kho dữ liệu tốt nhất thế giới về không gian đô thị. Khách hàng ban đầu trong đầu họ: kính AR, thị trường sẽ bùng nổ. Họ làm game với tính toán phía sau.
Nhưng kính AR không bùng nổ như kỳ vọng.
Rồi robot xuất hiện
Tháng 5 năm 2025, Niantic bán Pokémon Go cho Scopely và tách phần công nghệ ra thành một công ty riêng: Niantic Spatial. Trong buổi công bố, CTO Brian McClendon nói một câu mà tôi đọc đi đọc lại mấy lần: “Everybody thought that AR was the future, that AR glasses were coming. And then robots became the audience.”
Đó là câu thật nhất trong toàn bộ câu chuyện. Không phải vì nó thông minh. Mà vì nó thành thật.
Đội ngũ họ không chuyển hướng (pivot). Không ai họp khẩn rồi quyết định “thôi làm robotics.” Điểm thay đổi là ai cần dữ liệu đó — và hóa ra, người cần nhất lại là những chiếc hộp trên bốn bánh đang chở pizza trên vỉa hè Los Angeles.
Coco Robotics vận hành khoảng 1.000 robot giao hàng nặng chẳng khác gì một chiếc vali bay to. Mỗi robot chứa được tám hộp pizza cỡ lớn, chạy trên vỉa hè với tốc độ khoảng 8 km/giờ. Đã thực hiện hơn 500.000 chuyến giao hàng tại Los Angeles, Chicago, Miami, Helsinki — và bài toán tắc nghẽn lớn nhất không phải pin, không phải cảm biến, không phải trời mưa.
Là GPS không hoạt động ở khu đô thị dày đặc.
Đó chính xác là vấn đề Niantic đã giải năm 2016 để Pikachu đứng đúng chỗ trên màn hình.
Mình không chắc ai có thể viết kịch bản này mà không bị cười. Một game điện tử về bắt thú cưng ảo, thông qua hành động của hàng trăm triệu người không hề có ý định làm gì khác ngoài việc giải trí, tạo ra nền tảng hạ tầng định vị cho đội quân robot giao đồ ăn. Sống thật chứ không phải phim.
Radar và thanh sô-cô-la
Quay lại Percy Spencer — giữa câu chuyện của ông và Niantic có một vết nứt rất lớn về bản chất của “phụ phẩm”.
Radar ở Raytheon là một cỗ máy phần cứng. Lò vi sóng là hệ quả bậc hai — phát sinh từ một hiện tượng vật lý đi kèm (sóng vi ba làm nóng). Nhưng hiện tượng vật lý thì chỉ xảy ra trong thời gian thực. Bạn tắt nguồn radar, hiệu ứng biến mất. Percy Spencer phát hiện ra một viễn cảnh mới, nhưng ông không bao giờ có thể “tích trữ” lượng sóng vi ba của năm 1945 để bán cho nhà hàng vào hai năm sau.
Niantic thì không tạo ra hiện tượng. Họ tạo ra dữ liệu.
Và dữ liệu có tính tích lũy. Niantic chủ động lập trình hệ thống — các điểm Pokestop, đấu trường, nhiệm vụ ngày — để ép hàng trăm triệu người quay lại cùng một góc phố vô số lần. Mỗi lần một người chơi giơ màn hình lên, hệ thống lẳng lặng đóng gói luôn góc chụp, bóng râm tòa nhà, và tọa độ vào một tệp. Niantic không lưu trữ cảm xúc bắt thú ảo. Họ đang tích trữ “hàng tồn kho” về bộ mặt vật lý của Trái Đất.
Chính vì là tệp dữ liệu, nên nó độc lập hoàn toàn với sự kiện ban đầu tạo ra nó.
Kính AR có thể chết gục trên bản vẽ, nhưng 30 tỷ hình ảnh thì đã nằm gọn trong máy chủ. Nếu bạn thử nghiệm sai mục đích với một công nghệ cơ học, thứ bạn tồn đọng lại là đồng sắt vụn rớt giá. Nhưng nếu bạn thu thập dữ liệu khổng lồ với mục đích “phục vụ thị trường A”, và thị trường A chết yểu, bạn tuyệt đối không trắng tay.
Dữ liệu không thối rữa. Dữ liệu không hết hạn sử dụng theo vòng kỳ vọng. Nếu nó đủ chi tiết và được bọc bởi siêu dữ liệu (metadata) sạch, nó sẽ ngay lập tức trở thành hạ tầng móng cho một đối tượng xuất hiện 5 năm sau trong một ngành hoàn toàn vô can.
Gập dự án kính ảo lại. Kho thông tin vẫn hoàn toàn còn đó. Nhóm robot giao hàng mở cửa bước vào, nhìn vào cấu trúc kho, và mắt sáng lên.
Câu hỏi khó hơn
Có ba điều bài báo của MIT Technology Review không trả lời — và tôi nghĩ đây là nơi câu chuyện thật sự bắt đầu.
Thứ nhất: Dữ liệu của Niantic đang hội tụ cực kỳ dày đặc quanh hàng triệu điểm nóng từ Pokémon Go — những nơi người chơi được khuyến khích tới. Nghĩa là nó cực kỳ dày ở Shibuya, ở Quảng trường Thời đại, ở Hồ Gươm — và mỏng dần ngay khi bạn bước ra khỏi những khu đó. Coco giao hàng ở đô thị dày đặc. Nhưng nếu mô hình xuống cấp ở những khu không phải điểm nóng, “hệ thống định vị thế giới” này thực ra chỉ là bản đồ của những nơi người ta hay chơi game — không phải bản đồ của những nơi người ta hay đặt đồ ăn.
Thứ hai: Khi robot của Coco di chuyển, chúng đồng thời cập nhật bản đồ sống của Niantic Spatial — góc mới, cách tòa nhà thay đổi, điểm đặt hàng mới. Đây là vòng lặp phản hồi đẹp về mặt kỹ thuật. Nhưng ai sở hữu dữ liệu phát sinh đó? Coco đang trả phí dịch vụ, đồng thời cũng đang làm phong phú thêm sản phẩm mà Niantic Spatial hoàn toàn có thể bán lại cho đối thủ của Coco sau này. Không có bài báo nào đề cập đến điều khoản trong hợp đồng.
Thứ ba: Định vị thị giác phụ thuộc vào nhận diện công trình, bảng hiệu, đặc điểm vật lý cố định. Nhưng đô thị đang xây liên tục. Giàn giáo che mặt tiền. Bảng hiệu thay. Tòa nhà cũ đập đi. Với tốc độ cập nhật nào bản đồ có thể theo kịp thực tế — và điều gì xảy ra khi robot đang trên đường giao hàng và gặp một khu phố vừa thay đổi mà bản đồ chưa cập nhật?
Ba câu hỏi đó không phủ nhận công nghệ. Chúng chỉ vạch ra rằng “bản đồ sống” vẫn đang trong giai đoạn đầu — và phần thú vị chưa xảy ra.
Số liệu không tự thu thập
Câu chuyện Niantic đặt ra một vấn đề ngược lại cũng quan trọng không kém: nếu robot tiếp tục nhân rộng, và nếu bản đồ đô thị trở thành hạ tầng quan trọng như mạng điện hay đường bộ — thì ai kiểm soát bản đồ đó có một vị thế không bình thường.
Niantic Spatial không phải chính phủ. Không phải tổ chức phi lợi nhuận. Google từng xây Google Maps bằng cách trả tiền cho các đội lái xe Street View khắp thế giới — số tiền rất lớn, chấp nhận được vì Maps là cốt lõi chiến lược của hệ sinh thái quảng cáo. Niantic xây dữ liệu tương đương bằng cách làm cho việc thu thập trở nên hấp dẫn đến mức người dùng không cần được trả tiền — thậm chí còn trả tiền để làm điều đó.
Đó là sự khác biệt về mô hình, không chỉ về chi phí. Google mua dữ liệu. Niantic gamify việc tạo ra dữ liệu.
Nhưng gamification không vô hạn. Pokémon Go đang giảm. Ingress thì gần như đã thành di tích. Nếu Niantic Spatial muốn tiếp tục làm dày bản đồ — đặc biệt ở những vùng chưa có dữ liệu — họ sẽ cần một nguồn thu thập mới. Hai con đường: hoặc trả tiền cho người dùng (mô hình earn-to-map, tương tự như Waze nhưng có thưởng), hoặc tìm một trò chơi mới đủ hấp dẫn để kéo người ra đường và vô tình tiếp tục chụp ảnh cho mình.
Câu hỏi là: lần này, họ có thể tìm được một Pikachu thứ hai không?
Mình đặt cược là không dễ. Cú nổ mang tính hiện tượng của Pokémon Go — franchise đã có 20 năm tuổi, IP toàn cầu, AR đúng lúc smartphone phổ biến — không thể lặp lại bằng thiết kế. Nếu thị trường bản đồ robot đủ lớn, Niantic Spatial có thể phải chuyển sang mô hình trả trực tiếp cho người đóng góp dữ liệu, hoặc đàm phán với các thành phố để gắn camera thu thập lên xe bus, xe rác, xe giao hàng của Amazon — những thứ vốn đã di chuyển khắp đô thị mỗi ngày.
Lúc đó, câu chuyện gamification miễn phí sẽ kết thúc. Và chi phí của “bản đồ sống” sẽ xuất hiện trong báo cáo tài chính, không còn ẩn đằng sau màn hình điện thoại của một người đang cố bắt Galarian Zapdos.
Di sản ngoài kế hoạch
Percy Spencer xây radar để phát hiện máy bay. Ông được nhớ đến vì lò vi sóng.
Niantic xây định vị thị giác để chạy Pokémon Go. Họ đang được nhắc đến vì robot giao pizza.
Trong cả hai trường hợp, sản phẩm ban đầu đã làm tốt công việc của nó — radar giúp Đồng Minh thắng trận, Pokémon Go giúp hàng trăm triệu người ra ngoài đường và đổ tiền vào Niantic. Nhưng cái thật sự tồn tại lâu hơn không phải chiến thắng hay doanh thu — mà là thứ kỹ thuật được tạo ra trong quá trình đó. Sóng vi ba. Dữ liệu không gian.
Dữ liệu tốt không chết khi mô hình kinh doanh ban đầu chết.
Câu hỏi thật sự không phải là “Niantic có xây được bản đồ sống không?” — mà là khi nào bạn đang xây thứ gì đó, bạn có đang xây theo cách mà cái phụ phẩm của nó cũng đủ tốt để sống sót không?
Percy Spencer không cố ý. Niantic thì nửa cố ý. Lần sau — nếu bạn đang xây — có lẽ nên hoàn toàn cố ý.