Hôm trước đọc được một bài khá viral trên mạng, kiểu liệt kê những thứ từng miễn phí mà giờ bị bán lại cho chúng ta. Nắng thì miễn phí — họ bán cho bạn kem chống nắng. Giấc ngủ miễn phí — họ bán cho bạn cái app đo giấc ngủ. Im lặng miễn phí — họ bán cho bạn app thiền, gói premium. Đi bộ miễn phí — họ bán cho bạn máy chạy bộ, đồng hồ đo bước chân, đôi giày tập 5 triệu.
Đọc xong gật đầu lia lịa. Đúng quá. Đúng từng chữ.
Rồi lại nghĩ tới cái status trên Facebook mấy bữa trước, ai đó than: “Sài Gòn bây giờ 10 triệu không sống nổi.” Dưới comment thì chia hai phe. Phe nhất: “Đúng rồi, ra đường là mất tiền.” Phe hai: “Tại bạn không biết cách chi tiêu thôi.” Hai phe cãi nhau y chang zombie cắn lẫn nhau — không ai chuyển hóa được ai.
Mà nghe cả hai phe xong, mình lại thấy cả hai đều… đúng. Nhưng đúng kiểu khác nhau.
Quay lại cái danh sách “những thứ miễn phí” kia. Tác giả viết rất hay, rất sắc, rất đả kích. Mỗi câu như một cú đấm: “Cộng đồng từng miễn phí. Họ phá tan nó rồi bán cho bạn app kết bạn 100 đô một tháng.” “Sự buồn chán từng miễn phí. Họ lấp kín mọi khoảnh khắc trống rỗng bằng thuật toán, rồi bán cho bạn khóa thiền digital detox 800 đô một tuần.”
Nghe sướng tai lắm. Kiểu đọc xong muốn chia sẻ ngay, thêm caption “thế giới điên rồi” rồi đi ngủ với cảm giác mình tỉnh hơn thiên hạ.
Nhưng khoan.
Mình tự hỏi: rồi sau khi đọc xong, sau khi gật đầu xong, sau khi chia sẻ xong… thì sao? Cái bài đó giúp mình làm được gì? Ngoài việc cảm thấy mình là nạn nhân của một hệ thống khổng lồ — một hệ thống mà theo mô tả thì gần như không thể thoát ra?
Đây là chỗ mình bắt đầu gãi đầu.
Cái pattern mà tác giả mô tả — tách một hành vi tự nhiên ra khỏi bối cảnh, tạo ra nỗi sợ, rồi bán giải pháp — nó có thật. Ngành chăm sóc sức khỏe (wellness) ở Mỹ đã chạm mốc gần 500 tỷ đô, và phần lớn là bán lại phiên bản đóng gói của những thứ ông bà ta làm miễn phí. Số liệu cứng, có dẫn chứng, không bịa.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ khác.
Đọc kỹ lại, mình nhận ra: bài viết đó hoạt động y hệt cái cơ chế nó phê phán. Nó tạo ra một nỗi sợ — “bạn đang bị thao túng mọi lúc mọi nơi, mọi thứ tự nhiên đều bị biến thành hàng hóa” — rồi nó bán cho bạn thứ gì? Cảm giác tỉnh thức. Cảm giác mình sáng suốt hơn số đông. Mà cảm giác đó cũng chỉ là một sản phẩm — sản phẩm tri thức, đóng gói dưới dạng nội dung viral.
Bài viết phê phán việc bán sự im lặng — nhưng bản thân nó cũng là một tiếng ồn, được thiết kế để chiếm đúng cái khoảng trống mà nó bảo bạn nên giữ.
Nói tới đây lại nhớ Kahneman — ổng có cái khái niệm gọi là ác cảm mất mát (loss aversion): mất 100 đồng đau gấp đôi so với niềm vui được 100 đồng. Cái danh sách “những thứ miễn phí bị đánh cắp” kia khai thác chính xác cơ chế đó. Nó liệt kê toàn thứ bạn “đã mất” — nắng, giấc ngủ, sự im lặng, cộng đồng — và mỗi thứ mất đi đều đau nhói. Đọc xong cảm giác như bị cướp sạch. Nhưng thực tế thì sao? Nắng vẫn ở đó. Sự im lặng vẫn ở đó — bạn chỉ cần tắt cái điện thoại.
Cái đã mất không phải là nắng hay sự im lặng. Cái đã mất là kỹ năng nhìn thấy chúng.
Rồi, vậy nói chuyện Sài Gòn.
Bạn mình — dân văn phòng, lương 12 triệu, ở trọ quận Bình Thạnh — than: “Mỗi lần bước ra khỏi nhà là mất tiền. Grab 30k, cà phê 45k, cơm trưa 55k, chiều stress thì trà sữa 60k. Chưa kể tối về muốn thư giãn thì lại Netflix, lại Spotify, lại mua cái gì đó online cho đỡ buồn. Cuối tháng nhìn lại, hết sạch.”
Mình nghe mà không phản bác được. Vì nó đúng — nếu bạn sống trong cái hệ sinh thái tiêu dùng mặc định của Sài Gòn, thì ra đường = mất tiền. Cái thành phố này được thiết kế để bạn chi tiêu. Mỗi con hẻm có một quán cà phê. Mỗi góc đường có một cửa hàng tiện lợi. Mỗi cái app trên điện thoại đều có nút “mua ngay.” Bạn không yếu đuối gì đâu. Bạn đang sống trong một môi trường được tối ưu hóa để rút tiền ở bạn — lịch sự thôi, từng 30k, từng 45k, từng 60k, nhưng cuối tháng cộng lại thì y như bị cắt tiết.
Nhưng — và đây là cái “nhưng” quan trọng — nếu dừng ở đó thì mình cũng chỉ đang làm đúng cái việc mà bài viết kia làm: chỉ ra vấn đề, than thở, xong ngồi đó.
Mình thử nghĩ lại xem, hồi nhỏ — hồi nhà không có tiền thiệt — mình vui kiểu gì?
Đá banh ngoài sân trường. Miễn phí. Ngồi vỉa hè coi xe chạy. Miễn phí. Leo cây hái trái. Miễn phí. Nằm trên sàn nhà đọc truyện tranh mượn. Miễn phí. Đi bộ ra bờ kè ngồi hóng gió. Miễn phí.
Không phải hồi nhỏ có nhiều thứ miễn phí hơn. Mà là hồi nhỏ mình còn biết cách tìm vui mà không cần mở ví.
Cái kỹ năng đó — kỹ năng vui mà không tốn tiền — nó không bị ai “đánh cắp.” Nó bị rỉ sét. Giống như cơ bắp không tập thì teo. Bạn không tập cái kỹ năng tìm niềm vui miễn phí, thì một ngày nó mất, rồi bạn đổ lỗi cho hệ thống.
Hệ thống có lỗi không? Có. Nhưng ngồi đợi hệ thống thay đổi thì khéo tới kiếp sau.
Nên thay vì than phiền thêm — cái việc mà internet đã làm quá giỏi rồi, không cần mình góp sức — mình thử liệt kê mấy thứ mà cá nhân mình đang làm, ở ngay Sài Gòn này, không tốn đồng nào, mà thấy khỏe ra:
Đi bộ buổi sáng. Không phải đi bộ kiểu fitness influencer — đeo đồng hồ, mặc đồ tập, đi đúng 10.000 bước. Chỉ là đi. Ra khỏi nhà, rẽ vào con hẻm chưa đi bao giờ, đi chậm, nhìn mấy bà bán rau dọn hàng, nghe mấy ông xe ôm chửi nhau, ngửi mùi xôi ai đó đang nấu. Mất khoảng 30 phút. Về tới nhà thấy óc tự dưng thông hơn cả ly cà phê.
Ngồi yên. Không phải thiền — chữ “thiền” bây giờ nặng nề quá, nghe là thấy phải tải app, phải mua gối, phải theo khóa học. Chỉ là ngồi. Trên ban công, trên sàn nhà, trên cái ghế nhựa ngoài hẻm. Ngồi yên 10 phút. Không mở điện thoại. Nhìn trời, nhìn mưa, nhìn con mèo hàng xóm nó liếm chân. Lần đầu tiên sẽ khó chịu vô cùng — cái đầu nó quay cuồng muốn lấy điện thoại ra. Nhưng qua được phút thứ 5 thì tự dưng thấy cái gì đó chầm chậm lắng xuống.
Nấu ăn bằng đồ đơn giản nhất có thể. Không phải nấu kiểu food blogger — bày biện, chụp hình, story. Chỉ là luộc rau, chiên trứng, nấu nồi cơm. Chậm rãi. Nghe cái tiếng dầu xèo xèo. Cảm giác như tay mình đang làm một việc gì đó thật — khác hẳn với 8 tiếng ngồi gõ phím ở công ty.
Viết. Viết bất kỳ cái gì. Nhật ký, than thở, chửi đời, kể chuyện con mèo, ghi lại giấc mơ đêm qua. Không cần viết hay. Không cần ai đọc. Chỉ cần viết — cái hành động chuyển suy nghĩ trong đầu ra thành chữ trên giấy (hoặc trên màn hình) nó có tác dụng y như đổ nước đầy ra khỏi cái ly tràn.
Vào thư viện. Thư viện khoa học tổng hợp ở quận 1, thư viện Gò Vấp, thư viện quận 3 — miễn phí, máy lạnh, yên tĩnh, có sách. Cái này chắc đơn giản quá nên ít ai nghĩ tới — nhưng nghiêm túc, bạn có thể ngồi đó cả buổi chiều, đọc xong một cuốn sách, đi về mà chưa tiêu đồng nào. Và thấy giàu hơn lúc sáng.
Mình không nói mấy thứ này như thể nó sẽ giải quyết chuyện giá phòng trọ tăng, chuyện lạm phát, chuyện lương không đuổi kịp chi phí sống. Mấy thứ đó là vấn đề hệ thống, cần giải pháp hệ thống, và một bài blog không làm được gì.
Nhưng có một khoảng giữa — giữa “hệ thống tệ, tôi là nạn nhân” và “bạn chi tiêu sai” — một khoảng mà ít ai nói tới. Khoảng đó là: kỹ năng sống vui mà không cần tiền là một kỹ năng thực sự, và nó cần được tập luyện lại.
Không phải vì hệ thống không có lỗi. Mà vì đợi hệ thống sửa xong thì bạn đã mất 10 năm ngồi cuộn feed Facebook và thắc mắc tại sao cuộc đời nhạt hoét.
Bài viết gốc kết thúc bằng câu: “Những thứ nguyên bản vẫn miễn phí. Mặt đất vẫn ở đó. Sự im lặng vẫn ở đó. Mặt trời vẫn mọc. Bạn chỉ cần chống lại áp lực phi thường để không mua đường trở về chúng.”
Câu đó đẹp. Nhưng mình nghĩ nó thiếu một vế. Không chỉ là “chống lại áp lực mua.” Mà là: bạn phải tập lại cách đến với những thứ đó mà không qua cửa hàng nào hết. Như tập cơ bắp. Ngày đầu đau. Ngày thứ hai cũng đau. Nhưng tới tuần thứ ba thì bạn bắt đầu đi bộ ra bờ kè, ngồi nhìn sông, gió thổi, trời chạng vạng — và tự dưng thấy thở được.
Mà cái thở đó thì chưa có ai tính phí.
Chưa.