Kyla Scanlon — cô nàng viết newsletter kinh tế — vừa mở đầu bài tuần trước bằng chuyện ruột cô ấy đang tự ăn chính mình. Tuyến giáp hỏng, xét máu cả tá ống, bác sĩ kê danh sách loại bỏ dài ngoẵng: cắt lúa mì, sữa, bắp, trứng, cà phê, đường, đậu phộng, đậu nành — và nhiều thứ khác nữa. Và nếu thiếu dinh dưỡng thì ruột sẽ ăn chính mình thôi.
Scanlon thừa nhận thẳng: có mũi tiêm nào giải quyết gọn, cô ấy chích ngay. Nhưng cái ngược đời — nguyên nhân nằm ở chỗ cô ấy chọn đường tắt quá lâu. 40 tuần/năm đi công tác, có ngày sống bằng thanh ngũ cốc với 14 tách cà phê, ngủ rất ít vì “mình bất tử mà.”
Rồi, cho đến khi không còn bất tử nữa.
Cái cô ấy cần không phải thêm gì vào — mà tìm ra cái gì đang làm mình bệnh. Và Scanlon nói: nền kinh tế cũng cần đúng thứ đó.
Mũi tiêm thần kỳ
Scanlon gọi hiện tượng này là “Ozempic hoá” (Ozempicization). Ozempic — thuốc giảm cân — là công nghệ y tế tốt. Nhiều người cần nó, và nó hoạt động. Vấn đề không phải mũi tiêm. Vấn đề là cái logic đằng sau mũi tiêm đã lan ra khắp nơi: giải quyết cho cá nhân, bỏ mặc hệ thống.
Ozempic giúp bạn giảm cân. Nhưng hệ thống thực phẩm vẫn rối, chi phí y tế vẫn đắt, cơ chế khiến người ta béo phì từ đầu thì chẳng ai đụng tới.
Này thì Ozempic, này thì thuốc sinh học bổ sung (peptide), này thì phẫu thuật thẩm mỹ, này thì Bryan Johnson tiêm huyết tương để sống mãi, này thì tối ưu ngoại hình (looksmaxing) — tất cả cùng một mô-típ: tối ưu hoá cơ thể cá nhân trong một thế giới mà mọi hệ thống bên ngoài đều đang hỏng.
Rồi, vậy tại sao mọi người cuồng tối ưu hoá đến vậy?
Scanlon đưa câu trả lời nghe đơn giản mà nghĩ kỹ thì buồn: vì cơ thể là hệ thống cuối cùng còn chịu nghe lời. Thị trường không nghe. Tổ chức không nghe. Nhưng cơ thể — ít nhất là phần nào — vẫn phản hồi khi bạn thay đổi đầu vào. Ăn ít thì nhẹ. Tập nhiều thì khoẻ. Tiêm cái gì đó thì thấy khác.
Nói tới đây lại nhớ — rối loạn ăn uống thường bùng phát ở giai đoạn con người mất kiểm soát thứ khác trong đời. Scanlon xác nhận luôn: cô ấy từng bị rối loạn ăn uống nặng khi bố ốm, chính xác vì muốn lấy lại quyền kiểm soát cái gì đó. Cơ thể là nơi trú cuối cùng khi mọi thứ bên ngoài bất khả kháng.
Và bây giờ cái nơi trú đó biến thành nội dung giải trí. Bryan Johnson livestream quy trình sống-mãi-không-chết. Clavicular phát trực tiếp quá trình “đập xương” và tối ưu ngoại hình, tạo hẳn bảng xếp hạng “Chad số 1.” Nghe như đùa, nhưng cả triệu người xem.
Thị trường niềm tin
Đây là chỗ bài viết bắt đầu hay thật sự.
Scanlon chia lịch sử kinh tế thành ba giai đoạn. Giai đoạn đầu đánh giá theo năng lực sản xuất — anh làm ra được cái gì. Giai đoạn tài chính hoá đánh giá theo quyền dòng tiền tương lai — anh sở hữu quyền hưởng lợi trên thu nhập nào. Còn giai đoạn hiện tại — “kinh tế niềm tin” (belief economy) — đánh giá theo sức kết dính của câu chuyện: anh giữ được bao nhiêu người ở trong kịch bản của mình (narrative) đủ lâu để nó vẫn chịu được tải.
Thị trường dự đoán và tiền mã hoá chạy trên logic này. Cược vào câu chuyện, không phải nền tảng. Polymarket dùng khẩu hiệu “lấy lại quyền kiểm soát.” Kalshi dùng “làm cháu con tự hào.” Nghe hay. Nhưng người sáng lập Novig thừa nhận trên Fortune rằng chỉ 20% người dùng kiếm được tiền — và ông ấy còn khoe con số đó cao hơn mặt bằng ngành.
20%. Nghe không giống “kiểm soát.” Nghe giống sòng bài hơn.
Rồi, vậy cái gì thật sự đang được bán? Scanlon viết một câu mà mình đọc xong phải dừng lại: “Mọi giải pháp cho ‘sự thất bại hệ thống’ mà hứa hẹn quyền kiểm soát, đều được đóng gói thành sản phẩm tái đăng ký bạn vào một thứ sâu hơn cái bạn đang cố thoát ra.”
Đọc lại lần nữa. Cái bạn mua để thoát — chính là cái giữ bạn lại. Ozempic giải quyết triệu chứng nhưng không đụng nguyên nhân. Thị trường dự đoán bán cảm giác “tôi hiểu chuyện gì đang xảy ra” nhưng phần lớn người chơi mất tiền. Khoá học làm giàu bán giấc mơ tự do tài chính bằng cách khiến bạn phụ thuộc vào khoá học tiếp theo.
Cái vòng lặp phụ thuộc này chạy ở khắp nơi. Ngành tối ưu hoá không thể giao hàng “kiểm soát” — vì sự tuyệt vọng chính là điều kiện thị trường. Ngày nào bạn hết tuyệt vọng, ngày đó sản phẩm hết khách.
“Tất cả là lừa đảo” — chiến lược kinh doanh chính
Phần manosphere trong bài gốc là phần nhiều người muốn bỏ qua, nhưng mình nghĩ đây là chỗ Scanlon sắc nhất.
Cô ấy phân tích phim tài liệu Inside the Manosphere của Louis Theroux. Những người đàn ông trong phim sợ bốn thứ: nhỏ bé, nghèo, yếu, và không ai muốn. Nỗi sợ đó — hoàn toàn có thật — bị các “ngôi sao” manosphere khai thác thành sản phẩm. Khoá học giao dịch. Livestream câu tiền thưởng. Cỗ máy bán hy vọng cho người đang tuyệt vọng.
Rồi Scanlon hỏi một câu mà mình chưa thấy ai hỏi thẳng: Bạn có thật sự lên án manosphere vì nói “tất cả là lừa đảo, kẻ mạnh lấy của kẻ yếu” — trong khi đồng thời vỗ tay cho những thương vụ mua lại bằng đòn bẩy tài chính rút cạn giá trị rồi sa thải hàng loạt?
Cái logic khai thác đó — lấy giá trị từ người yếu hơn, không chịu trách nhiệm, chuyển sang mục tiêu tiếp — cấu trúc của nó có khác gì mô hình vốn tư nhân (private equity) xác định tài sản bị định giá thấp, rút “hiệu quả vận hành,” rồi trả vốn cho cổ đông? Về mặt cơ chế, giống nhau hơn ta muốn thừa nhận.
Và đây là chỗ kết nối: sự hoang mang và chủ nghĩa hư vô (nihilism) không phải triệu chứng — chúng là sản phẩm. Những người bán “chủ thể tính” (agency) hưởng lợi từ thế giới mà không ai tin vào tổ chức nào cả, bởi vì sự mất lòng tin chính là điều kiện thị trường khiến sản phẩm của họ tồn tại.
Nói tới đây lại muốn quay về chuyện phòng họp. Cái phòng họp chung chung, nơi mỗi quý có ai đó trình bày slide “Lộ trình tối ưu hoá bằng AI” hoặc “Chuyển đổi số giai đoạn 3.”
Mình đọc bài Scanlon xong thì tự hỏi: trong bao nhiêu cuộc họp chiến lược, câu hỏi thật sự không phải “tối ưu cái gì?” mà là “cái gì đang gây bệnh mà chưa ai chịu nêu ra?” Thêm công cụ, thêm bảng điều khiển (dashboard), thêm agent AI, thêm một lớp tối ưu nữa lên trên hệ thống đang hỏng — rồi gọi đó là “chuyển đổi.” Giống kiểu uống thêm 3 loại thực phẩm chức năng mỗi sáng trong khi vấn đề thật sự là bạn ngủ 4 tiếng.
Bảng điều khiển mới không sửa được quy trình cũ. Agent AI không sửa được dữ liệu bẩn. Lộ trình chuyển đổi số không sửa được văn hoá tổ chức. Tất cả đều là Ozempic.
Chế độ ăn kiêng loại trừ
Scanlon kết bài bằng ý cô ấy mở đầu: chế độ ăn kiêng. Không phải thêm — mà bớt. Không phải tối ưu — mà tìm ra cái gì đang gây hại.
Cái được bán dưới danh nghĩa “kiểm soát cá nhân” thực ra không phải kiểm soát. Kiểm soát thật sự phải vượt ra ngoài cá nhân — nghĩa là giá cả phải chăng, hệ thống vận hành được, tổ chức đảm bảo kết quả chứ không chỉ trình diễn.
Câu cuối, Scanlon trích Raymond Williams: “Cấp tiến thật sự là làm cho hy vọng trở nên khả thi, thay vì làm cho tuyệt vọng trở nên thuyết phục.”
Tuyệt vọng lúc này cực kỳ thuyết phục. Và cực kỳ có lãi.
Mình đọc xong thì nghĩ mãi về cái chế độ ăn kiêng loại trừ — không phải của Scanlon, của mình. Dân làm chiến lược có thói quen rất khó bỏ: gặp vấn đề là thêm. Thêm công cụ, thêm quy trình, thêm một vòng review. Rất ít khi ai dám hỏi: cái nào nên bỏ? Cái nào đang chiếm chỗ mà không tạo giá trị? Cái nào là Ozempic — giảm triệu chứng nhưng không chữa bệnh?
Mà cái khó nhất, có lẽ, không phải tìm ra cái gì gây bệnh. Cái khó nhất là chấp nhận rằng mũi tiêm thần kỳ không tồn tại — rồi vẫn bắt tay vào chữa.
Chữa thật thì chậm, chán và không có gì để bốc phét. Đúng thứ mà không ai chịu mua ở thời nay.