“The complaint of the depressive individual, ‘Nothing is possible,’ can only occur in a society that thinks, ‘Nothing is impossible.'”
— Byung-Chul Han, The Burnout Society
Tối cuối tuần vừa rồi, mình ngồi một mình ở quán quen, gọi một ly rượu vang đỏ đúng vùng mình thích mà chẳng cần liếc mắt sang cột giá tiền bên phải thực đơn. Mười năm trước, mỗi lần muốn tự thưởng một bữa ăn tử tế hay gom góp cho chuyến đi xa vài ngày, mình phải cân nhắc từng khoản chi từ đầu tháng. Kỳ lạ ở chỗ, hồi túi còn mỏng dính ấy, cảm giác tận hưởng của mình lại đầy ắp: uống ngụm rượu thấy thơm tới đáy cổ, đi chơi về là ngủ một mạch tới sáng không mộng mị. Còn tối hôm đó, ngồi trước ly rượu ngon hơn thời trẻ rất nhiều, đầu óc mình lại căng thẳng vì mấy biến số công việc tuần tới. Mình bỗng thấy mình nghèo đi.
Cái cảm giác hụt hẫng giữa lúc cuộc sống đã đủ đầy đó giống hệt nỗi niềm mà cây viết Jordan vừa tự thú trong bài tiểu luận Sometimes I feel poorer than when I was poorer. Với những người đã đi qua giai đoạn chật vật để chạm tới ngưỡng dư dả tự thân, sự sung túc ngoài đời thực khác xa bức tranh màu hồng mà chúng ta từng vẽ ra thời còn chạy ăn từng bữa. Thú thật, một đứa lăn lộn qua đủ các chu kỳ thăng trầm của thị trường tài sản số lẫn guồng quay bán lẻ như mình cũng mất vài năm mới dám nhìn thẳng vào góc khuất này. Khi năng lực tài chính đã vượt xa nhu cầu sinh hoạt cơ bản, thứ đợi sẵn phía bên kia lại là nghịch lý hết cớ (excuse-removal paradox) cùng cảm giác túng thiếu lạ lùng hơn cả thời tay trắng. Tiền giải quyết xong bài toán cơm áo, nhưng tiền cũng tước luôn những lý do quen thuộc mà chúng ta hay dùng để tự lừa mình.
Định luật bảo toàn nỗi lo
Hồi mới chạm vào khoản thành quả tài chính lớn đầu tiên trong đời, Jordan kể rằng anh từng thấy mình như một vị anh hùng bất khả chiến bại, đinh ninh con đường bước lên tầng lớp siêu giàu chỉ còn tính bằng tháng. Anh vung tay mua một đống đồ vô bổ, sắm thêm vài thứ hữu ích và phụ bố mẹ mua một căn nhà. Rồi thị trường quay đầu vả cho một cú trời giáng, cuốn phăng đi khoản tài sản lớn hơn cả tổng thu nhập anh từng nghĩ mình kiếm nổi trong suốt một đời người. Sau cú sập đó, dù phần tích lũy giữ lại vẫn lớn hơn rất nhiều so với thời hàn vi và thừa sức nuôi sống bản thân mà chẳng cần đi làm, anh phát hiện ra mình thường xuyên cảm thấy nghèo hơn cả những ngày mới vào nghề.
Cảm giác túng thiếu ngay giữa lúc đủ đầy nghe qua tưởng như lời than vãn trưởng giả học đòi, nhưng thực chất lại bắt nguồn từ sự giằng xé song song giữa hai thái cực tâm lý: cảm giác tội lỗi và lòng tham vô đáy. Khi ngồi cùng nhóm bạn cũ vẫn đang chật vật xoay tiền trả góp từng tháng, người mới phất cảm thấy sự thảnh thơi mình có được nhờ may mắn thị trường là một đặc quyền bất công không bao giờ được phép mở miệng kể lể. Xã hội luôn mong bạn khấm khá lên một chút, miễn là đừng vượt quá xa khỏi mặt bằng chung của cả nhóm. Ngược lại, khi bước sang vòng tròn của những tay chơi ở đẳng cấp tài sản cao hơn hẳn, chính người đó lại thấy vị thế của mình bé nhỏ và tụt hậu thê thảm. Khi nỗi áy náy vì có quá nhiều vừa lắng xuống, cơn khát vì có quá ít lập tức trỗi dậy kéo căng dây thần kinh. Hai luồng áp lực ấy giữ tâm trí người tự làm giàu trong trạng thái chông chênh liên tục.
Tại sao khi hóa đơn tiền nhà, tiền viện phí và nỗi lo đứt bữa đã được xóa sổ hoàn toàn, tổng lượng bất an trong đầu chúng ta vẫn đứng nguyên một chỗ? Jordan nhận xét rằng não bộ con người hình như có một định mức cố định dành riêng cho việc lo âu và phàn nàn; sự giàu có chỉ đơn giản là gom cục lo âu đó từ chỗ nguy hiểm mang đi đổ vào những chuyện vặt vãnh hơn. Nhận định trực giác của một người viết tản văn hóa ra lại trùng khớp đến lạnh người với cơ chế thần kinh mà giới khoa học hành vi gọi là hiện tượng biến đổi khái niệm do tần suất (prevalence-induced concept change).
Năm 2018, nhà tâm lý David Levari cùng giáo sư Daniel Gilbert tại Đại học Harvard đã công bố trên tạp chí Science một chuỗi thí nghiệm giải phẫu chính xác tật xấu này của bộ não. Trong thí nghiệm đầu tiên, nhóm nghiên cứu cho người tham gia nhìn hàng loạt chấm tròn chuyển màu từ tím sang xanh dương và yêu cầu bấm nút chọn ra các chấm xanh. Khi các nhà khoa học âm thầm giảm dần số lượng chấm xanh thực tế trong nửa sau bài kiểm tra, mắt người tham gia liền tự động dịch chuyển ranh giới phân loại: họ bắt đầu chỉ vào những chấm màu tím rõ mồn một và khẳng định đó là màu xanh. Sang thí nghiệm thứ hai và thứ ba, khi tần suất xuất hiện của những khuôn mặt dữ tợn hoặc các đề cương nghiên cứu vi phạm đạo đức bị cắt giảm, người tham gia lập tức hạ thấp tiêu chuẩn phán xét để gán nhãn đe dọa cho cả những khuôn mặt bình thản và những đề xuất vô hại. Ngay cả khi nhóm tác giả cảnh báo trước về cái bẫy tâm lý này và treo thưởng tiền mặt cho ai giữ vững tiêu chuẩn từ đầu đến cuối, bộ não người chơi vẫn ngoan cố mở rộng định nghĩa về mối nguy hiểm.
Thí nghiệm của Harvard giải thích trọn vẹn lý do một người đã tự do tài chính vẫn trằn trọc lúc hai giờ sáng vì một nhịp điều chỉnh ngắn hạn của thị trường hay bực dọc chỉ vì lịch học đánh quần vợt sáng thứ Ba đụng đúng ngày biển nổi sóng đẹp. Bộ dò tìm rủi ro trong hộp sọ tiến hóa hàng trăm ngàn năm qua không được thiết kế để tắt nguồn khi bạn khấm khá lên. Khi các mối đe dọa sinh tồn cỡ lớn như đói rách hay nợ nần bị tiền bạc quét sạch khỏi tầm mắt, bộ cảm biến trong não tự động vặn tối đa độ nhạy để giữ nguyên số lượng báo động mỗi ngày. Những hạt bụi nhỏ trong cuộc sống sung túc lập tức được phóng đại thành tảng đá chắn ngang đường. Cuộc sống tiện nghi hơn, nhưng định mức lo âu không giảm. Bạn vẫn lo như cũ.
Tiền đã tước mất cái cớ nào?
Nếu việc bộ não tự bịa thêm chuyện để lo chỉ gây phiền toái nhẹ, thì cú sốc lớn nhất của tự do tài chính nằm ở khoảnh khắc bạn thức dậy vào sáng thứ Hai và nhận ra không còn bất kỳ ai bắt mình phải làm gì nữa. Jordan gọi trạng thái này là gánh nặng của cơ hội mở toang. Mọi cánh cửa trước mặt đều đã mở khóa, đồng nghĩa với việc anh hoàn toàn có thể nằm ườn trên chiếc ghế bành xem truyền hình từ sáng tới đêm suốt phần đời còn lại mà không ai có quyền cắt cơm hay đuổi việc. Chính viễn cảnh được phép ngồi không đến lúc chết đó lại trở thành nỗi sợ hãi lớn nhất bóp nghẹt người có điều kiện.
Để hiểu vì sao sự tự do tuyệt đối lại đáng sợ đến thế, chúng ta cứ nhìn vào cơ chế tự vệ quen thuộc của con người lúc còn thiếu thốn. Khi bạn còn phải cày cuốc mười tiếng mỗi ngày ở công sở hoặc chạy đôn chạy đáo xoay vòng vốn cho cửa hàng, câu cửa miệng “Dạo này tôi bận tối mắt tối mũi” là cái cớ êm ái nhất thế gian. Bạn chưa học được tiếng Pháp, chưa tập chơi cờ vua, chưa viết xong cuốn sách ấp ủ từ thời đôi mươi hay chưa sở hữu thân hình săn chắc? Tất cả những thất bại đó đều có thể đổ tại lịch họp dày đặc của công ty và áp lực cơm áo gạo tiền. Chừng nào thời gian và nguồn lực của bạn còn bị người khác kiểm soát, bạn vẫn giữ được niềm tin ngầm rằng bên trong mình là một thiên tài bị hoàn cảnh cầm tù.
Khoảnh khắc bạn có đủ điều kiện để mua đứt toàn bộ thời gian của mình, chỗ dựa cho lòng tự trọng đó bị tước sạch. Như Jordan thẳng thắn tự thú, giờ đây anh có thừa cả thời gian lẫn điều kiện thuê gia sư riêng, nên lý do duy nhất khiến anh vẫn chưa nói trôi chảy tiếng Pháp chỉ còn là sự lười biếng hoặc thứ tự ưu tiên lệch lạc của chính bản thân. Sự sung túc bước tới trước mặt bạn, khoanh tay nhìn thẳng vào mắt và hỏi đúng một câu lạnh lùng: “Xong phần cơm áo rồi đấy, giờ tính sao?” Khi bạn mua đứt nỗi bất an lớn nhất về sinh kế, bạn buộc phải gạt bỏ hết chức danh, mục tiêu doanh số và bảng lương để đối diện với con người thật bên dưới. Lý do đổ thừa biến mất.
Mình từng chứng kiến cảnh hẫng chân y hệt như vậy ở không ít anh em bước ra từ các đợt sóng lớn của thị trường tài chính lẫn các nhà sáng lập vừa rút lui khỏi công ty. Lúc còn đang chạy đua giành thị phần, sự lo lắng rằng mình chưa sống hết tiềm năng ngốn tới chín phần mười sức chứa tâm lý, tạo ra một thứ động lực cưỡng bức giúp ngày nào cũng trôi qua đầy kịch tính. Đến ngày nghỉ hẳn một năm không đụng vào công việc giống Jordan, khoảng trống hiện ra mới thật sự tàn nhẫn. Hồi mình mới tự động hóa được phần lớn quy trình phân tích dữ liệu và giao bớt việc vận hành hàng ngày cho đội ngũ, mình cũng từng thề thốt sẽ dùng quỹ thời gian trống đó để tập lại những bản nhạc guitar cổ điển khó nhằn và đọc hết chồng sách triết học xếp bụi trên kệ. Kết quả là suốt hai tuần đầu tiên rảnh rỗi, mình nằm lướt điện thoại xem mấy đoạn video vô thưởng vô phạt tới tận khuya rồi tự thấy ghê tởm chính mình. Hóa ra lúc hết bận, mình chẳng cao siêu như mình tưởng.
Sự thật phũ phàng đó đang lan nhanh từ nhóm người tự do tài chính sang tầng lớp nhân sự chất lượng cao trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Trước đây, bạn cần tích lũy cả một gia tài mới đủ tư cách nếm trải khủng hoảng thừa thời gian; còn hôm nay, một dàn agent tự động hóa đã có thể gánh thay bạn hàng chục giờ tổng hợp báo cáo, viết mã nguồn và xử lý giấy tờ vụn vặt mỗi tuần. Khi công nghệ và vốn liếng đồng loạt triệt tiêu các bước cản vận hành, cái cớ “tôi không đủ nguồn lực” bốc hơi khỏi bàn làm việc. Nếu có trong tay cả điều kiện, thời gian lẫn công cụ tối tân mà bạn vẫn không tạo ra được bất kỳ tác phẩm hay giá trị nào ra hồn, bạn không còn chỗ nào để trốn. Cái bẫy hết cớ đáng sợ ở chỗ nó biến mọi sự trì hoãn thành bản cáo trạng trực tiếp về năng lực tự chủ của bạn.
Tự chọn lấy rắc rối khó
Vậy khi đã nhìn thấu cái bẫy hết cớ và định luật bảo toàn nỗi lo, một người tỉnh táo sẽ thiết kế lại cuộc sống thế nào khi không còn bị áp lực cơm áo dí sau lưng? Sai lầm kinh điển của đám đông là luôn tưởng tượng sự giàu sang như một màn tiêu xài mang tính biểu diễn: đập tiền vào một chiếc siêu xe, một chuyến ăn chơi xa xỉ ở Vegas hay những món đồ hiệu hào nhoáng. Họ tin ngây thơ rằng sau khi sở hữu chúng, cuộc đời sẽ bước sang trang mới chẳng còn bóng dáng phiền muộn. Họ quên mất rằng lòng tham là một hàm số mở rộng tới vô cùng. Nếu bạn không thắng nổi lòng tham lúc hai bàn tay trắng, thì khi túi tiền phình to gấp bội, sự dư dả cũng chỉ thổi bùng cơn khát đó lớn thêm mà thôi. Tiền nhiều không tự chữa được tham.
Thứ tiền bạc thực sự làm được cho con người là đổi những rắc rối tồi tệ lấy những rắc rối tử tế hơn. Khi dứt khỏi cơn mơ mua chiếc Porsche để rồi mất ngủ lo trầy sơn xe, cách tiêu tiền khôn ngoan nhất mà Jordan đúc kết sau cú sập thị trường là dùng tiền mua đứt phần tệ hại nhất trong tuần của bạn. Anh thuê người dọn dẹp nhà cửa, thuê người chuẩn bị sẵn các bữa ăn dinh dưỡng, thuê huấn luyện viên cá nhân và đăng ký các lớp học kèm riêng về tiếng Pháp, cờ vua cùng quần vợt, rồi dành thời gian ngồi viết lách và làm chương trình trò chuyện. Khi nguồn lực được bơm vào hạ tầng sinh hoạt để cắt bỏ các thao tác lặp đi lặp lại gây bào mòn năng lượng, bộ não mới rảnh rang để học cách tự hài lòng mà không cần phô trương thanh thế. Bạn có thể tự tin nói giảm đi năng lực của mình trong các cuộc trò chuyện xã giao mà lòng vẫn nhẹ bẫng.
Dẫu vậy, nếu nhìn dưới lăng kính quản trị rủi ro và thiết kế cuộc đời của một người làm chiến lược, lời giải của Jordan vẫn còn để lọt hai lỗ hổng cấu trúc cần phải siết lại. Lỗ hổng đầu tiên nằm ở việc anh thú nhận mình vẫn thường xuyên hoảng loạn vì chuyện tiền nong và thấy nghèo hơn cả thời mới lập nghiệp. Khi một người đã có của ăn của để mà cảm nhận giàu nghèo vẫn trồi sụt theo từng cây nến của thị trường, nguyên nhân cốt lõi nằm ở chỗ người đó đang gộp chung toàn bộ gia sản vào một danh mục rủi ro duy nhất. Muốn cắt đứt vĩnh viễn nỗi sợ rơi lại cảnh túng quẫn cũ, bạn bắt buộc phải chia tài sản làm hai ngăn rạch ròi. Ngăn thứ nhất là phần vốn sàn bất khả xâm phạm, khóa cứng vào các tài sản tạo dòng tiền thụ động đủ nuôi sống toàn bộ chi phí sinh hoạt cơ bản suốt đời. Ngăn thứ hai mới là phần vốn sòng đấu dành cho những canh bạc rủi ro cao. Khi ngăn vốn sàn đã khóa chặt bằng kỷ luật thép, dù ngăn sòng đấu có bốc hơi một nửa sau một mùa thị trường đổ máu, bộ não sinh tồn của bạn vẫn biết chắc chắn rằng ngày mai người giúp việc vẫn tới dọn nhà và bữa trưa vẫn nóng hổi trên bàn.
Lỗ hổng thứ hai tinh vi hơn nhiều: đánh đồng những rắc rối vô thưởng vô phạt của giới nhàn rỗi với những rắc rối chất lượng cao. Jordan gọi việc rảnh rỗi uống cà phê lúc mười giờ sáng thứ Ba trong khi bạn bè phải đi làm, hay việc giờ học đánh quần vợt đụng lịch sóng đẹp ngoài biển là những “rắc rối tốt”. Nghe thì sướng tai thật đấy, nhưng nếu toàn bộ thử thách lớn nhất trong tuần của một người trưởng thành chỉ xoay quanh chuyện chọn vợt quần vợt hay chọn ván lướt sóng, người đó đang trượt dài vào vùng trôi dạt hiện sinh (existential drift). Đi học tiếng Pháp, học cờ vua hay tập thể hình với gia sư riêng xét cho cùng vẫn là sự tiêu dùng kỹ năng an toàn: bạn là khách hàng trả tiền theo giờ, thầy giáo luôn khen bạn tiến bộ và bạn chẳng bao giờ phải đối mặt với nguy cơ bị thị trường từ chối.
Một rắc rối thực sự tốt phải là rắc rối có sức nặng và có rủi ro thật do chính bạn tự nguyện gánh lấy sau khi đã tự do tài chính. Khoảnh khắc Jordan ngừng đóng vai cậu học trò nhà giàu đi sưu tầm các lớp học kèm để ngồi xuống xuất bản bài viết hàng tuần và mở kênh thu âm cho công chúng phán xét, anh mới thực sự bước từ tiêu dùng an toàn sang sáng tạo có đặt cược danh tiếng. Con người chỉ thoát khỏi cảm giác rỗng tuếch khi tự đặt mình vào một sân chơi có phản hồi thật từ thế giới bên ngoài, nơi bạn có thể viết dở, có thể nhận định sai và có thể bị độc giả hay khách hàng chê thẳng mặt. Nhìn suốt chiều dài các chu kỳ tài sản, mình rút ra một phương trình ngắn gọn để đo lường sự giàu có thật sự: Tự do thực chất = Độ khó bài toán tự chọn ÷ (1 + Số lượng cái cớ giữ lại). Khi mẫu số rút về một mà tử số chỉ là chuyện chọn quán cà phê sáng thứ Ba, giá trị của sự tự do đó cũng tụt về sát vạch số không. Thứ cứu chúng ta khỏi sự mục ruỗng trên chiếc ghế bành chính là những bài toán khó mà không ai ép nhưng ta vẫn tự thức dậy lúc sáu giờ sáng để giải.
Ánh đèn xanh bên kia vịnh
Đọc tới lời chúc “Chúc bạn có những rắc rối tốt hơn” ở cuối bài viết của Jordan, một đứa từng mải miết chạy theo các cột mốc tự do như mình bất giác nhớ tới bóng lưng của Jay Gatsby trong tiểu thuyết Gatsby Vĩ Đại (1925) của nhà văn Mỹ F. Scott Fitzgerald. Đêm nào cũng vậy, gã tài phiệt tự thân ấy đứng một mình ở mũi cầu tàu trước tòa dinh thự lộng lẫy vùng West Egg, vươn cánh tay run rẩy về phía ngọn đèn xanh nhỏ xíu nhấp nháy ở đầu bến thuyền nhà nàng Daisy bên kia mặt vịnh. Gatsby đã vắt kiệt tuổi trẻ để dựng nên cả một đế chế kim tiền đồ sộ chỉ nhằm mua tấm vé bước sang bờ bên kia, ôm trọn niềm tin rằng khoảnh khắc chạm tay vào ánh đèn xanh ấy, toàn bộ quá khứ nghèo hèn và nỗi tự ti thuở hàn vi sẽ lập tức được xóa sạch.
Mọi cột mốc tài sản hay viễn cảnh tự do tài chính mà chúng ta rỉ tai nhau mỗi ngày thực chất chính là ngọn đèn xanh ở đầu bến thuyền nhà Daisy. Lúc bạn còn đang chèo chống mỏi nhừ giữa mặt vịnh tối đen, ánh đèn xanh phía xa vừa là điểm tựa giữ bạn khỏi chìm, vừa là khoảng cách an toàn cho phép bạn đổ mọi giấc mơ chưa thành hình lên sóng nước cản đường. Đến ngày bạn thực sự cập bến bờ bên kia, khi sương mù trên vịnh tan hết và ánh đèn xanh huyền hoặc lộ nguyên hình chỉ là một bóng điện bình thường gắn trên cột gỗ đầu cầu tàu, bạn đừng hỏi vì sao ánh đèn ấy không làm đời mình hết khổ. Hãy tự hỏi xem khi không còn mặt vịnh nào ngăn cách nữa, bạn có dám nhìn thẳng vào người đang đứng trống trải trên bến gỗ đó hay không.
