Có những chuyển động xã hội bắt đầu rất khẽ, không bằng một tuyên ngôn, cũng không bằng một cuộc tranh luận ồn ào. Nó bắt đầu trên kệ siêu thị. Một bên là những lon sữa bột từng được bày như pháo đài của tương lai gia đình; bên kia là những túi hạt cho mèo, pate cho chó, bánh thưởng vị cá hồi, viên bổ khớp, dầu cá, sữa tắm yến mạch và cả món “snack giảm stress” nghe còn chu đáo hơn thực đơn của nhiều nhân viên văn phòng.
Ở Trung Quốc, sự đổi chỗ ấy không còn là chuyện vui mắt của ngành bán lẻ. Bloomberg ghi nhận thị trường sữa công thức trẻ em tại Trung Quốc giảm 21% trong giai đoạn 2021–2024, trong khi số thú cưng được dự báo có thể nhiều gần gấp đôi trẻ dưới 4 tuổi vào năm 2030. Cũng trong năm 2024, thị trường tiêu dùng đô thị cho chó mèo tại Trung Quốc vượt 300,2 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 41,1 tỷ USD, tăng 7,5% so với năm trước. Nếu chỉ nhìn bằng con mắt kinh doanh, đây là một cơ hội tăng trưởng. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn một chút, ta sẽ thấy đằng sau mỗi bao hạt mèo là một câu chuyện về gia đình, cô đơn, đô thị, tuổi trẻ và những cách rất mới mà con người học cách chăm sóc một sinh thể khác.
Một thời, người ta đo tương lai bằng tiếng trẻ con khóc. Bây giờ, ở một số thành phố Đông Á, người ta còn có thể nghe tương lai qua tiếng chuông cổ của mèo, tiếng bánh xe xe đẩy thú cưng lăn qua trung tâm thương mại, hoặc lịch hẹn spa của một chú chó lông xù bận rộn hơn chủ nó.
Một phép so sánh hơi buồn cười
So sánh sữa bột và thức ăn thú cưng thoạt nghe có vẻ khập khiễng. Một bên dành cho trẻ sơ sinh, một bên dành cho chó mèo. Nhưng thị trường đôi khi có khiếu hài hước khá sắc. Nó không hỏi ta thứ gì “thiêng liêng” hơn; nó chỉ đếm xem thứ gì đang được mua nhiều hơn, thường xuyên hơn, và với nhiều cảm xúc hơn.
Tại Hàn Quốc, dữ liệu từ nền tảng Gmarket cho thấy từ tháng 1 đến tháng 5/2024, 69% giao dịch trong nhóm so sánh thuộc về thức ăn chó, trong khi sữa công thức và đồ ăn trẻ em chiếm 31%; đây là năm thứ tư liên tiếp lượng mua thức ăn chó vượt nhóm sản phẩm trẻ nhỏ trên nền tảng này. Điều thú vị là sản phẩm trẻ em vẫn đắt hơn: cùng nguồn này cho biết đơn giá trung bình của sữa và đồ ăn trẻ em cao gấp khoảng ba lần thức ăn chó, và chi tiêu cho nhóm trẻ em cũng tăng mạnh hơn trong 5 năm qua. Nói cách khác, không phải trẻ em “biến mất” khỏi ngân sách gia đình; chỉ là số gia đình có trẻ ít hơn, trong khi số gia đình có thú cưng tăng lên.
Ở đây có một chi tiết xã hội học rất hay: khi một món hàng rời khỏi vị trí “đồ phụ” để trở thành chi tiêu định kỳ trong gia đình, nó không còn là hàng tiêu dùng đơn thuần. Nó bước vào vùng đạo đức của chăm sóc. Người ta không chỉ mua hạt vì mèo đói; người ta mua hạt không ngũ cốc, hạt cho mèo triệt sản, hạt cho mèo nhạy cảm tiêu hóa, vì họ muốn làm đúng vai trò của một người chăm sóc có trách nhiệm.
Cứ thế, chiếc xe đẩy trẻ em và xe đẩy thú cưng cùng xuất hiện trong một đô thị, đôi khi đi ngang nhau trong cùng một trung tâm thương mại. Một chiếc chở em bé. Chiếc kia chở một con poodle mặc áo len, mặt bình thản như đã quen với việc trở thành khách hàng VIP của nền kinh tế dịch vụ.
Từ “nuôi con vật” đến “sống cùng thành viên gia đình”
Điểm thay đổi lớn nhất không nằm ở số lượng chó mèo, mà ở ngôn ngữ con người dùng để nói về chúng. Khi một con mèo được gọi là “con”, khi một chú chó có sinh nhật, bảo hiểm, bác sĩ riêng, gói khám định kỳ và ảnh chân dung mùa Giáng sinh, ta đang chứng kiến một sự dịch chuyển văn hóa: thú cưng đi từ sân sau vào phòng khách, rồi từ phòng khách bước vào cấu trúc tình cảm của gia đình.
Ở Trung Quốc, thị trường mèo đang tăng nhanh hơn chó: năm 2024, số mèo nuôi đô thị đạt 71,53 triệu con, tăng 2,5%, còn số chó đạt 52,58 triệu con, tăng 1,6%. Chi tiêu cho mèo cũng tăng nhanh: thị trường mèo đạt 144,5 tỷ nhân dân tệ, tăng 10,7%, trong khi thị trường chó đạt 155,7 tỷ nhân dân tệ, tăng 4,6%. Điều này không khó hiểu. Mèo hợp với căn hộ nhỏ, lịch làm việc dài, đời sống đô thị khép kín. Mèo cũng có một lợi thế tâm lý đáng kể: nó cho phép con người được yêu thương mà không phải thương lượng quá nhiều. Nó đến khi nó muốn, đi khi nó thích, và vẫn khiến chủ nhà tin rằng mình là người được chọn.
Nhưng đừng vội cười. Những hành vi tưởng như hơi quá — mua bánh sinh nhật cho chó, gửi mèo đi spa, lắp camera để nhìn thú cưng ngủ — thật ra phản ánh một nhu cầu rất con người: nhu cầu được chăm sóc và được cần đến. Trong một đô thị nơi lịch hẹn nhiều hơn bữa cơm chung, việc có một sinh thể đợi mình về nhà là một dạng neo cảm xúc.
Nghiên cứu về người trẻ Trung Quốc cho thấy chủ nuôi thú cưng trong nhóm 18–29 tuổi báo cáo mức cô đơn thấp hơn và mức hài lòng cuộc sống cao hơn, đặc biệt ở nhóm nuôi mèo. Nhưng nghiên cứu này cũng đưa ra một điểm cảnh báo tinh tế: những người xem thú cưng như vật thay thế con người lại có mức cô đơn và vấn đề sức khỏe tâm thần cao hơn. Nói gọn lại, thú cưng có thể làm căn phòng bớt trống, nhưng không phải lúc nào cũng làm đời sống xã hội bớt vắng.
Đông Á và căn hộ nhỏ
Nếu xem Trung Quốc là một chương lớn, thì Đông Á là cả cuốn sách. Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và các đô thị Trung Quốc đều đang chứng kiến những biến đổi tương tự: gia đình nhỏ hơn, kết hôn muộn hơn, người sống một mình nhiều hơn, và thú cưng trở thành một phần quen thuộc của đời sống đô thị.
Đài Loan là một ví dụ rõ. Viện Nghiên cứu Kinh tế Đài Loan cho biết số thú cưng ở đây có khả năng đã vượt số trẻ dưới 15 tuổi, trong khi ngành thú cưng đạt quy mô 63,1 tỷ Đài tệ, tương đương khoảng 1,98 tỷ USD. Một bản tin khác ghi nhận năm 2023 Đài Loan có 94.544 chó và 137.652 mèo được đăng ký, so với 135.571 trẻ sơ sinh. Con số ấy không cần bình luận quá nhiều. Chỉ cần đặt chúng cạnh nhau là đủ nghe thấy tiếng chuyển mùa.
Ở Hàn Quốc, câu chuyện thức ăn chó vượt sữa bột trên Gmarket không chỉ là một biểu đồ bán hàng. Nó là một tấm kính lúp đặt lên đời sống tiêu dùng của một xã hội đô thị hóa cao, nơi người trẻ thận trọng hơn với các cam kết dài hạn nhưng vẫn có nhu cầu mạnh mẽ về thân mật, chăm sóc và đồng hành. Ở Nhật Bản, thú cưng từ lâu đã gắn với câu chuyện xã hội già, nhà nhỏ, gia đình ít thành viên và các dịch vụ chăm sóc rất tỉ mỉ.
Điểm chung của các xã hội này không phải là “người ta hết yêu trẻ con”, một kết luận vừa vội vừa bất công. Điểm chung là chi phí tinh thần và vật chất của đời sống hiện đại tăng lên. Khi con người phải cân đo giữa công việc, nhà ở, thời gian, tự do cá nhân và trách nhiệm gia đình, thú cưng xuất hiện như một dạng quan hệ thân mật mềm hơn: có chăm sóc, có lịch trình, có ràng buộc, nhưng ít áp lực hơn rất nhiều so với việc nuôi dạy một đứa trẻ.
Cú lật nhẹ: thú cưng không hẳn thay thế em bé
Có một cám dỗ rất lớn trong báo chí: viết rằng chó mèo đang “thay thế” trẻ em. Câu ấy hấp dẫn, dễ đặt tiêu đề, và tạo cảm giác ta vừa phát hiện ra một quy luật thời đại. Nhưng đời sống xã hội hiếm khi dễ đoán đến vậy.
Một số dữ liệu cho thấy người nuôi thú cưng không nhất thiết là người từ chối làm cha mẹ. Một nghiên cứu được nhắc trong báo chí Đài Loan cho thấy người có thú cưng, đặc biệt là chó, có khả năng sinh con cao hơn người không nuôi thú. Nếu đọc theo hướng mềm mại hơn, nuôi thú cưng có thể là một “bản tập dượt” của chăm sóc: tập dậy sớm, tập nhớ lịch tiêm, tập lo lắng khi sinh thể bé nhỏ bỏ ăn, tập nhận ra tình yêu không chỉ là cảm xúc mà còn là hóa đơn, thời gian và sự kiên nhẫn.
Ai từng nuôi mèo ốm sẽ hiểu. Một con mèo bỏ ăn hai bữa có thể biến một người trưởng thành điềm tĩnh thành thám tử y khoa bất đắc dĩ: tra triệu chứng, gọi bác sĩ, soi phân, đếm nhịp thở, rồi tự hỏi vì sao sinh vật nặng 4 kg này lại có quyền làm đảo lộn toàn bộ buổi tối của mình. Đó không phải là trò tiêu dùng. Đó là một bài học nhỏ về trách nhiệm.
Vì thế, nói thú cưng “thay thế” con cái có thể đúng trong một số trường hợp, nhưng chưa đủ. Chính xác hơn, thú cưng đang điền vào khoảng trống của một xã hội mà các quan hệ thân mật trở nên khó thiết lập hơn, đắt đỏ hơn và mong manh hơn. Nó không lấy chỗ của trẻ em theo nghĩa trực tiếp. Nó chiếm chỗ của sự trống vắng.
Kinh tế sức khỏe tâm thần: khi tiếng meo có giá trị y tế
Một câu hỏi nghiêm túc hơn: thú cưng có giúp con người khỏe hơn không? Câu trả lời tốt nhất hiện nay là: có thể có, nhưng không nên thần thánh hóa.
HABRI, một tổ chức nghiên cứu về mối liên kết người–động vật, ước tính nuôi thú cưng giúp hệ thống y tế Mỹ tiết kiệm khoảng 22,7 tỷ USD mỗi năm. Báo cáo này cho rằng khoản tiết kiệm đến từ việc chủ nuôi thú cưng đi khám bác sĩ ít hơn, chủ chó đi bộ nhiều hơn nên giảm nguy cơ béo phì, trẻ em sống cùng chó có xác suất được chẩn đoán lo âu thấp hơn 9%, và người cao tuổi nuôi thú cưng ít chịu tác động sức khỏe từ cô đơn và cô lập xã hội hơn.
Nhưng cũng cần đọc những con số ấy bằng sự tỉnh táo. Đây là dữ liệu từ Mỹ, trong một hệ thống y tế, văn hóa nuôi thú và cấu trúc cộng đồng khác Đông Á. Hơn nữa, “người nuôi thú khỏe hơn” không luôn đồng nghĩa với “nuôi thú làm người ta khỏe hơn”. Có thể những người vốn có sức khỏe tốt, thu nhập ổn và nhà ở phù hợp mới có điều kiện nuôi thú.
Tuy vậy, trực giác đằng sau các nghiên cứu này không xa lạ. Một con chó buộc chủ phải ra khỏi nhà. Một con mèo tạo nhịp sinh hoạt đều đặn. Một con vật nhỏ khiến căn hộ có âm thanh, có thói quen, có sự chờ đợi. Trong các thành phố lớn, nơi nhiều người sống một mình giữa hàng triệu người khác, những điều bé nhỏ ấy không hề nhỏ.
Việt Nam: thị trường rộng, cảm xúc mới chớm sâu
Việt Nam đang bước vào câu chuyện này với nhịp riêng. Theo Vietnam News, ngành chăm sóc thú cưng trong nước đang tăng trưởng nhanh, với thị trường thức ăn thú cưng được dự báo vượt 222 triệu USD vào năm 2029 và tăng trưởng bình quân khoảng 9,4% mỗi năm. Một khảo sát TGM Research tại các thành phố lớn cho thấy 79% người Việt trong nhóm 18–65 tuổi được hỏi có nuôi thú cưng, 45% xem thú cưng là thành viên gia đình, và 55% có từ hai thú cưng trở lên. Cũng theo TGM, 55% chủ nuôi Việt Nam nói họ dự định tăng chi tiêu chăm sóc thú cưng trong ba năm tới.
Ở Hà Nội và TP.HCM, điều này có thể thấy khá rõ: cửa hàng thú cưng nhiều hơn, phòng khám thú y sáng đèn hơn, dịch vụ grooming đặt lịch đều hơn, và những quán cà phê cho phép chó mèo xuất hiện không còn là chuyện lạ. Vietnam News ghi nhận nhóm chủ nuôi lớn nhất ở Việt Nam nằm trong độ tuổi 25–34, tức lớp người trẻ đô thị, bận rộn, quen mua sắm online, quen dùng công nghệ và cũng quen với ý tưởng rằng chăm sóc thú cưng là một phần của lối sống.
Nhưng Việt Nam khác Đông Bắc Á ở một điểm quan trọng: chúng ta vẫn đang ở giai đoạn “rộng” hơn là “sâu”. Nhiều gia đình nuôi chó mèo, nhưng chi tiêu cao cấp, bảo hiểm thú cưng, dinh dưỡng cá nhân hóa hay dịch vụ sức khỏe tinh thần cho thú cưng vẫn còn là thị trường đang hình thành. Nói nôm na, ta đã có nhiều “con sen”, nhưng chưa phải ai cũng sẵn sàng lập ngân sách hàng tháng cho boss như một khoản chi gia đình nghiêm túc.
Sau cùng, câu chuyện không phải về chó mèo
Thật ra, nói về kinh tế thú cưng là nói vòng quanh một chuyện khác: con người đang định nghĩa lại sự gắn bó. Trong mô hình gia đình cũ, chăm sóc thường đi theo vai vế: cha mẹ chăm con, con cái chăm cha mẹ, anh em họ hàng đỡ đần nhau. Trong đô thị hiện đại, những vai vế ấy không biến mất, nhưng chúng lỏng hơn, xa hơn, đôi khi mệt hơn. Một con mèo nằm trên laptop, một con chó đợi sau cửa, bỗng trở thành một phần của bản đồ thân mật mới.
Có thể vì thế mà chuyện kệ sữa bột và kệ thức ăn thú cưng khiến ta vừa buồn cười vừa lặng người. Nó không nói rằng xã hội đã hết yêu trẻ nhỏ. Nó chỉ nói rằng con người đang tìm những cách khác để yêu, chăm sóc và được cần đến. Có người tìm thấy điều đó trong một gia đình đông tiếng nói. Có người tìm thấy trong một căn hộ nhỏ, nơi mỗi tối có tiếng chân mèo chạy qua sàn như tiếng đồng hồ báo rằng: hôm nay, ít nhất, vẫn có ai đó chờ mình về.
Và nếu một ngày bạn thấy một chú chó ngồi xe đẩy trong trung tâm thương mại, mặc áo đẹp hơn cả bạn trong ngày thứ Hai, xin đừng vội cười. Có thể nó đang là thành viên nhỏ nhất của một gia đình. Cũng có thể nó là bác sĩ tâm lý không bằng cấp của một người trưởng thành đang cố sống tử tế giữa thành phố đông người.
Mà bác sĩ tâm lý không bằng cấp ấy, như ta đã biết, đôi khi chỉ cần một cái vẫy đuôi là đủ tính phí bằng cả trái tim.
No related posts found...