Chúng ta đều thuộc nằm lòng cái kịch bản này: Bạn rút điện thoại ra giữa ngã tư chỉ để xem Google Maps. Nhưng một thế lực vô hình nào đó khiến ngón tay bạn trượt sang biểu tượng Instagram. 45 phút sau, bạn vẫn đứng đó, ngẩn ngơ xem một video chà ron gạch và tự hỏi mình vừa làm cái quái gì với cuộc đời mình.
Và rồi, chúng ta phàn nàn. Chúng ta đổ lỗi cho thuật toán. Chúng ta đọc các bài phân tích dài dòng về cách Big Tech tuyển dụng những kỹ sư thần kinh học xuất chúng nhất để hack vào não bộ con người. Trong ngôn ngữ của giới phân tích cấu trúc, Brent Donnelly gọi nó là Extraction Layer (Lớp bóc lột). Rằng chúng ta là những nạn nhân tội nghiệp đang bị giam lỏng trong một cái sòng bài kỹ thuật số, bị vắt kiệt thời gian và quyền tự quyết (agency).
Bạn nghĩ câu chuyện trên là về việc các tập đoàn công nghệ khổng lồ đang thao túng bạn. Không phải. Bọn họ chẳng thao túng gì cả. Bọn họ chỉ đang giao hàng.
Lời nói dối Tiện ích
Hãy thử thành thật với chính mình trong vòng 30 giây: Cú trượt tay lướt Reels 45 phút đó thực sự là một lỗi (error), hay đó chính là ý định ngầm (hidden intention) của bạn từ đầu?
Sự thật khó nuốt là thế này: Tâm trí của bạn đã kiệt sức vì áp lực, vì công việc, vì hàng nghìn quyết định phải đưa ra mỗi ngày. Bạn khao khát một trạng thái tê liệt. Bạn muốn não mình được tắt đi. Nhưng xã hội không cho phép một người trưởng thành đột nhiên đứng đực ra giữa đường hay trùm chăn nằm không. Bạn cần một cái cớ.
Đó là lúc lớp tiện ích phát huy tác dụng. Bạn mở bản đồ, mở email công việc, hoặc check tin nhắn ngân hàng. Bạn mượn các tác vụ đó làm bằng chứng ngoại phạm để tự lừa chính mình, để hợp lý hóa việc cầm cái sòng bài lên tay. Cái app bản đồ chỉ là tấm vé gửi xe để bạn đường hoàng bước vào sòng bài mà không cảm thấy tội lỗi. Tiện ích không phải là mồi nhử của Big Tech. Tiện ích là thứ chúng ta dùng để tự nói dối bản thân.
Lịch sử đầu hàng tự nguyện
Hãy nhìn lại toàn bộ quá trình tiến hóa của điện thoại. Khi Apple khai tử bàn phím vật lý lạch cạch trên BlackBerry, khi họ cắt bỏ giắc cắm tai nghe, khi mọi nút bấm bốc hơi để nhường chỗ cho một mặt kính phẳng lì, báo chí đã tốn bao nhiêu giấy mực để than vãn rằng chúng ta đang đánh mất quyền kiểm soát vật lý.
Nhưng doanh số bán hàng thì kể một câu chuyện khác. Sâu thẳm bên trong, chúng ta ăn mừng. Bởi vì mỗi một rào cản vật lý (friction) bị gỡ bỏ, chúng ta lại tiến gần hơn một bước đến sự tiêu thụ thụ động hoàn toàn. Chúng ta không ghét sự bóc lột, chúng ta chỉ ghét sự gián đoạn của quá trình bóc lột đó. Cái chúng ta tìm kiếm là Dark Flow (một dòng chảy vô tri, phi thời gian, nơi mọi trách nhiệm của người trưởng thành bị lãng quên).
Nói tới đây lại nhớ đến hình ảnh con tàu vũ trụ Axiom trong bộ phim hoạt hình Wall-E. Trên con tàu đó, nhân loại béo phì, nằm ườn trên những chiếc ghế bay lơ lửng, mắt dán chặt vào màn hình kỹ thuật số hiển thị ngay trước mặt. Họ không hề bị một thế lực độc tài nào ép buộc phải sống như vậy. Phi thuyền Axiom không phải là một nhà tù. Nó là thiên đường mà họ đã bỏ tiền ra xây dựng để trốn tránh một thực tại cằn cỗi và quá nhiều trách nhiệm. Nó là một cái bẫy êm ái (comfort trap).
Không có kẻ thao túng nào đáng sợ bằng một nạn nhân tự nguyện.
Tấm rèm nhung kính thông minh
Khi bạn hiểu rằng chúng ta không phải là nạn nhân, thì cuộc tranh luận về Kính thông minh (Smart Glasses) sẽ mang một màu sắc hoàn toàn khác. Kính thông minh không phải là trùm cuối của sự thao túng. Nó đơn giản là dịch vụ cao cấp nhất mà chúng ta vừa mới đặt hàng.
Điện thoại vẫn bắt chúng ta phải vận động cơ bắp: phải nâng tay lên, bẻ cổ xuống, phải chịu đựng sự đau mỏi của đốt sống cổ. Đó là những lực cản vật lý cuối cùng liên tục nhắc nhở chúng ta về sự tồn tại của thế giới thật. Kính thông minh xóa sạch phần lực cản phiền phức đó. Nó đưa dòng chảy dopamine đắp thẳng lên võng mạc. Bạn không cần phải giả vờ đang tìm đường trên Google Maps nữa. Mọi thứ được overlay mượt mà lên thực tại.
Giới phân tích cảnh báo rằng kính thông minh sẽ là dấu chấm hết cho agency của con người, rằng chúng ta sẽ không bao giờ có thể ngắt kết nối. Nhưng họ quên hỏi một câu cơ bản: Từ khi nào chúng ta thực sự muốn giữ lại cái agency nặng nề đó? Quyền tự quyết đi kèm với áp lực, với sự chán nản, với việc phải đối mặt với thực tại. Không ai muốn thế cả.
Nếu đi tìm công nghệ có tính nhân bản thực sự (humanized technology) như chú hải cẩu robot PARO (thứ chỉ biết an ủi và không hề kết nối mạng, không chạy API, không có mô hình kinh tế nền tảng) chúng ta sẽ thấy chúng rất hiếm. Tại sao? Vì mô hình kinh doanh bóc lột dữ liệu? Một phần. Nhưng phần lớn là vì chúng ta không sẵn sàng trả giá cao cho một thiết bị không có tính gây nghiện. Chúng ta thích sự gây nghiện.
Một ngày nào đó, bạn sẽ mua một cặp kính thông minh mỏng nhẹ giá 999 USD. Bạn sẽ đeo nó vào, ngả lưng xuống chiếc ghế sofa trong phòng khách. Màn hình ảo trước mắt rực sáng. Mọi kết nối với thực tại bề bộn bị cắt đứt êm ru. Bạn sẽ ngồi đó hàng giờ liền, hoàn toàn bất động. Đừng nói rằng bạn bị công nghệ thao túng. Bạn vừa quẹt thẻ ngàn đô để mua một chiếc vé trốn chạy hoàn hảo.
Và bạn yêu từng giây phút bị trói đó. Thế là xong.