Có một cảnh trong Pather Panchali mà mình nhớ mãi. Không phải cảnh chị Durga chết, không phải cảnh gia đình bỏ làng đi. Mà là cảnh bà Indir, bà con già nua sống nhờ trong nhà, ngồi gọt rau trước hiên. Mưa nhỏ giọt trên mái tôn. Cơm chưa có đủ cho buổi tối. Bà vẫn gọt. Chậm rãi, đều tay, như thể đó là việc duy nhất trên đời cần làm.
Đạo diễn Satyajit Ray không quay cảnh đó để kể chuyện nghèo. Ông quay nó để cho thấy nghèo là phong cảnh. Nó không xảy ra, nó bao quanh. Như thời tiết. Không ai tuyên bố “chúng tôi nghèo” trong phim. Cái nghèo ở đó, trong nhịp gọt rau, trong mái nhà dột, trong sự vắng mặt của thuốc khi cần.
Mình nghĩ về cảnh đó khi đọc bài của Isaac Ho hỏi: “Bạn có đổi nửa thu nhập để sống một cuộc đời ‘người’ hơn không?”
Câu hỏi hay. Nhưng hỏi sai chỗ.
Cái chén bẩn cuối cùng
Thử tưởng tượng thế này. Bạn sống ở một nơi mà chi phí sinh tồn gần như bằng không. Cơm gạo, điện nước, nhà ở, y tế, tất cả đã được giải quyết bởi một hệ thống sản xuất tự động khổng lồ. Bạn không cần đi làm để sống. Bạn vẫn có thu nhập, vì máy móc tạo ra thặng dư quá lớn, và phần thặng dư đó được phân phối đều.
Nghe quen không? Đúng rồi, đây là giấc mơ mà nửa nhân loại đang mơ. Chi phí sản xuất sụp đổ nhờ tự động hóa, y hệt cách Trung Quốc đã làm sụp giá thành sản xuất hàng hóa vật lý trong ba thập niên qua. Chỉ khác là lần này, AI làm luôn phần nhận thức.
Và trong cái thiên đường đó, bạn sẽ làm gì?
Isaac Ho nghĩ bạn sẽ vẽ tranh, dắt chó đi dạo, uống cà phê ở quán nhỏ, sống như một nghệ nhân Châu Âu đã nghỉ hưu sớm.
Mình nghĩ khác. Mình nghĩ bạn sẽ đứng trong bếp, nhìn cái máy rửa bát tự động chạy xong, rồi tự hỏi: “Rồi sao?”
Hai chữ đó. “Rồi sao?” Nó sẽ ám bạn hơn bất kỳ hóa đơn tiền điện nào.
Khi phong cảnh đổi màu
Quay lại Pather Panchali. Cái thiên tài của Satyajit Ray là ông hiểu rằng nghèo không phải sự kiện, nó là khí hậu. Gia đình Apu không bao giờ có “ngày nghèo nhất.” Họ sống trong nghèo như cá sống trong nước, không nhận ra nước.
Bây giờ lật ngược lại. Khi máy móc giải quyết xong mọi nhu cầu vật chất, thừa thặng cũng trở thành khí hậu. Bạn sống trong đó, bao quanh bởi sự dư thừa, không có ngày “giàu nhất” vì giàu là mặc định. Và giống hệt cái nghèo trong phim Ray, bạn sẽ không nhận ra nó đang làm gì với mình cho đến khi quá muộn.
Cái mà Isaac Ho gọi là chỉ số chất lượng sống tối thiểu (minimal quality of life index) cho thấy một sự thật phũ phàng: phần lớn người Mỹ đang chạy marathon chỉ để chạm mức sàn. Họ không chạy để giàu. Họ chạy để không chết. Và cuộc chạy đó, dù tàn nhẫn, cho họ một thứ mà thiên đường tự động không thể cung cấp.
Một lý do để thức dậy.
Nghe buồn cười, nhưng cái cảm giác “phải kiếm đủ tiền tháng này” là một trong những nguồn ý nghĩa mạnh nhất mà con người từng phát minh ra. Nó không đẹp. Nó không lãng mạn. Nhưng nó hoạt động. Giống như cái gọt rau của bà Indir trong Pather Panchali, nó cho bạn một việc để làm khi mọi thứ xung quanh đang rã.
Gồng để làm gì?
Đây là chỗ mà câu chuyện bẻ ngoặt.
Nền văn minh chúng ta xây dựng suốt vài thế kỷ qua dựa trên một giả định không ai kiểm chứng: rằng phần thưởng tài chính là động cơ chính của nỗ lực, và nỗ lực là nguồn chính của ý nghĩa. Isaac Ho gọi thẳng ra điều này. Và ông đúng.
Nhưng ông dừng lại quá sớm.
Vì nếu giả định đó đúng (mà mình tin là đúng, ít nhất cho đa số), thì khi bạn rút phần thưởng tài chính ra khỏi phương trình, bạn không chỉ mất động cơ. Bạn mất luôn cái cảm giác rằng cuộc sống có trọng lượng.
Hiện tượng này có tên: khủng hoảng ý nghĩa hậu lao động (post-labor meaning crisis). Tên thì dài, nhưng triệu chứng thì gọn lắm: khi bạn không cần phải cố gắng để tồn tại, bạn bắt đầu quên mất tại sao mình tồn tại.
Mình thấy điều này ở quy mô nhỏ rồi. Những người nghỉ hưu sớm ở tuổi 40, tài khoản đầy tiền, ba tháng đầu thì sướng, sáu tháng thì buồn, mười hai tháng thì trầm cảm. Không phải vì thiếu tiền. Vì thiếu ma sát.
Con người cần ma sát. Cần cái gì đó cản lại, đẩy ngược, buộc phải gồng. Vì không có ma sát, bạn trượt. Trượt mãi, không bám vào đâu được.
Cái gọt rau của AI
Quay lại cái bếp. Máy rửa bát xong rồi, sàn nhà robot lau rồi, cơm nồi tự nấu rồi. Bạn đứng đó, hai tay sạch sẽ, không một giọt mồ hôi.
Và bạn sẽ tự tay rửa lại một cái chén.
Chén đã sạch. Bạn vẫn rửa, vì cần cảm giác nước chạy qua ngón tay, cần nghe tiếng sứ chạm bồn rửa, cần biết rằng mình vừa làm xong một việc gì đó, dù việc đó vô nghĩa theo mọi tiêu chuẩn hiệu suất.
Đó là tương lai mà Isaac Ho chưa nhìn thấy. Trong thiên đường tự động, hành động vô ích sẽ trở thành xa xỉ phẩm. Rửa bát bằng tay sẽ là phiên bản mới của chơi golf. Tự nấu cơm sẽ là dấu hiệu đẳng cấp. “Tôi vẫn tự làm” sẽ là câu flex mạnh nhất thế kỷ 22.
Nghe hài, nhưng logic thì rất lạnh như hơi thở của đồng tiền. Khi chi phí sinh tồn sụp về không, giá trị sẽ dịch chuyển từ thứ bạn sở hữu sang thứ bạn tự tay làm. Mình gọi đó là “cái gọt rau của bà Indir.”
Trong Pather Panchali, bà gọt rau vì không có lựa chọn nào khác. Trong thiên đường tự động, bạn sẽ gọt rau vì đó là lựa chọn duy nhất còn lại cho bạn cảm giác mình đang sống.
Hai bối cảnh, cùng một hành động, cùng một nhu cầu: cần biết rằng đôi tay mình còn dùng được vào việc gì đó.
Cái chén trên kệ bếp, sạch bóng, máy rửa xong từ lúc nào. Nhưng ai đó vẫn sẽ nhặt nó lên, mở vòi nước, và rửa lại. Vì tay họ trống.
Còn bạn, chính bạn ấy, thì rồi sao?