Chí Phèo vào tù là một nông dân lương thiện. Ra tù thành kẻ rạch mặt ăn vạ, uống rượu từ sáng, chửi cả làng Vũ Đại. Không ai cần dạy Chí Phèo cách rạch mặt. Hệ thống dạy cho anh ta bằng sự lặp lại: bị đánh, bị nhốt, bị khinh, bị đẩy ra rìa, lặp đi lặp lại cho đến khi bộ não của Chí tự động hóa phản ứng duy nhất nó còn biết.
Nhà văn Nam Cao viết câu chuyện đó năm 1941. Gần một thế kỷ sau, khoa học thần kinh có một từ chính xác để mô tả thứ đã xảy ra với Chí Phèo.
Nó gọi là tính dẻo thần kinh (neuroplasticity).
Cái máy không biết phân biệt
Tính dẻo thần kinh, nói gọn, là khả năng bộ não tự thay đổi cấu trúc vật lý của nó dựa trên thứ bạn lặp đi lặp lại. Não bạn có hàng tỷ tế bào thần kinh (neuron) được nối với nhau bằng các đường dẫn. Lặp lại một hành vi thì đường dẫn đó dày lên, nhanh hơn, mạnh hơn. Bỏ một hành vi thì đường dẫn đó mỏng dần rồi biến mất.
Giống một con đường mòn trong rừng. Đi hàng ngày thì thành đường lớn. Bỏ đi một tháng thì cỏ mọc che kín.
Vấn đề là bộ não không biết phân biệt đường tốt và đường xấu. Nó chỉ biết tự động hóa cái gì được lặp lại nhiều nhất. Bạn lướt điện thoại hàng chục lần một ngày, não sẽ tối ưu cho sự xao nhãng. Bạn dậy sớm tập thể dục vài chục ngày liên tục, não sẽ bắt đầu coi đó là bình thường. Không thương lượng, không hỏi ý kiến. Lặp lại là lệnh.
Tim Denning viết đại ý: não bạn không quan tâm bạn muốn gì, nó chỉ biết bạn đang làm gì. Mục tiêu, ước mơ, bảng tầm nhìn dán trên tường phòng ngủ? Não bỏ qua hết. Nó chỉ đọc được hành vi.
Bạn đang luyện gì mỗi ngày
Đây là phần đáng sợ. Tính dẻo thần kinh không phải nút bấm bạn chọn bật hay tắt. Nó đang chạy ngay lúc này. Từ lúc bạn sinh ra.
Nghĩ về một anh nhân viên văn phòng ở Sài Gòn. Sáng dậy, việc đầu tiên là mở điện thoại đọc tin xấu. Kẹt xe bốn mươi phút, nghe podcast drama công sở. Đến công ty, họp hai tiếng không ra quyết định gì. Trưa ăn cơm bụi, lướt mạng xã hội xem ai đó giàu hơn mình. Chiều về kẹt xe tiếp, tối mở TikTok đến khi ngủ gật.
Anh ta không hề cố ý luyện bất cứ thứ gì. Nhưng não anh ta đang được lập trình mỗi ngày: luyện xao nhãng, luyện so sánh, luyện phản ứng cảm xúc, luyện trì hoãn quyết định. Tính dẻo thần kinh không cần sự đồng ý của bạn. Nó cứ ghi nhận và tự động hóa.
Nhà thần kinh học Andrew Huberman nói một câu nhói: “Sai lầm là nền tảng của tính dẻo thần kinh và học tập.” Nghe thì đẹp. Nhưng lật ngược lại: nếu bạn tránh mọi sai lầm, tránh mọi khó chịu, tránh mọi thứ mới, não bạn cũng đang học. Nó đang học cách tránh né. Và nó sẽ trở nên cực kỳ giỏi việc đó.
Chí Phèo không điên
Quay lại làng Vũ Đại. Bạn nghĩ câu chuyện Chí Phèo là bi kịch xã hội phong kiến cũ? Không hẳn.
Chí Phèo là một bản chụp não bộ đang chạy chế độ tự hủy. Bá Kiến không cần ra tay lần thứ hai. Hệ thống đã biến Chí thành một cỗ máy tự vận hành: bị khinh rẻ → uống rượu → rạch mặt → bị khinh rẻ thêm → uống rượu nhiều hơn. Mỗi vòng lặp, đường dẫn thần kinh cho hành vi đó lại dày thêm một chút. Cho đến khi nó trở thành mặc định.
Đó không phải là chuyện của thế kỷ trước. Hãy nhìn quanh.
Anh shipper chạy mười hai tiếng một ngày, bị phạt vì giao chậm ba phút, bị khách chửi vì đồ ăn nguội, bị hệ thống đánh giá bằng sao. Mỗi ngày lặp lại, não anh ta đang được nạp: “mày vất vả thế nhưng ai cũng thay thế mày được.” Anh ta không hề chọn suy nghĩ đó. Nhưng tính dẻo thần kinh không hỏi bạn có chọn không. Nó chỉ hỏi bạn lặp lại bao nhiêu lần.
Cô nhân viên ngân hàng bán bảo hiểm bằng cách gọi điện cho người quen, bị từ chối hàng trăm cuộc, bị chửi là phiền, bị bạn bè tránh mặt. Não cô ấy đang luyện gì? Luyện sự xấu hổ. Luyện cảm giác mình là gánh nặng. Luyện cho đến khi mỗi lần nhấc điện thoại đều kèm theo một cơn co thắt trong ngực mà cô không giải thích được.
Chí Phèo không điên. Chí Phèo là sản phẩm hoàn hảo của một vòng lặp không ai thiết kế nhưng ai cũng đang chạy.
Đảo chiều vòng lặp
Nhưng câu chuyện không kết thúc ở đây. Nếu tính dẻo thần kinh có thể phá hủy, nó cũng có thể xây dựng.
Barbara Arrowsmith-Young là một trường hợp lớn lên với những lỗ hổng nghiêm trọng trong não. Cô không thể đọc đồng hồ vì não không xử lý được mối quan hệ giữa kim giờ và kim phút. Cô không hiểu nổi quan hệ nhân quả. Các bác sĩ thập niên 60 bảo cô chấp nhận đi, não đã cố định rồi.
Barbara không chấp nhận. Cô ngồi trước đồng hồ hàng trăm giờ liền, ép não mình xử lý thứ nó không biết xử lý. Đau đớn, kiệt sức, nhàm chán đến phát điên. Rồi một buổi chiều, sương mù tan. Cô đọc được đồng hồ. Rồi cô hiểu ngữ pháp. Rồi cô hiểu logic.
Cấu trúc vật lý trong não cô đã thay đổi. Không phải phép màu, không phải mẹo vặt. Chỉ là sự lặp lại có chủ đích, đủ lâu để các đường dẫn thần kinh mới hình thành và thay thế các đường dẫn cũ.
Ngáo như mình cũng mất mấy năm mới thấm chuyện này. Mình từng nghĩ thay đổi bắt đầu từ quyết tâm. Hóa ra quyết tâm chỉ là cái mồi lửa. Còn ngọn lửa thật là sự lặp lại hàng ngày đến mức não bạn đầu hàng và tự động hóa hành vi mới.
Thiết kế đường mòn
Vậy làm gì với thông tin này?
Đầu tiên, quên mục tiêu đi. “Mình sẽ xây doanh nghiệp triệu đô” là một giấc mơ. Não không đọc được giấc mơ. Nhưng “mỗi sáng trước chín giờ, gọi năm khách hàng tiềm năng” thì nó đọc được. Đó là lệnh. Chọn hành vi cụ thể, lặp lại hành vi đó đến mức nhàm chán. Tuần đầu sẽ cực. Tuần hai, ba bớt hơn. Rồi não bắt đầu đầu hàng và tự động hóa. Cảm giác khó chịu lúc đầu không phải dấu hiệu bạn yếu. Đó là cảm giác vật lý của các đường dẫn thần kinh mới đang được xây. Vẫn thấy khó? Tốt. Nghĩa là nó đang hoạt động.
Nhưng đây mới là phần hay, phần mà dân tự luyện hay quên: bạn phải cắt nguồn oxy của đường mòn cũ. Tính dẻo thần kinh không chỉ là thêm thói quen tốt. Nó còn là để các đường dẫn xấu teo đi vì thiếu sự lặp lại. Bạn không đánh nhau với thói quen xấu. Bạn bỏ đói nó cho đến khi nó tự chết. Xóa mấy cái app tin tức khỏi điện thoại thay vì hứa sẽ lướt ít hơn. Tắt thông báo mạng xã hội thay vì tự nhủ sẽ kiềm chế. Đừng đánh nhau bằng ý chí. Thiết kế lại môi trường để con đường mòn cũ khó đi hơn.
Ai cho tao lương thiện?
Chí Phèo gặp Thị Nở, ăn bát cháo hành, tỉnh rượu, và lần đầu tiên trong đời muốn quay lại làm người lương thiện. Nhưng cả làng Vũ Đại từ chối. Chí hỏi: “Ai cho tao lương thiện?”
Câu hỏi đó ám ảnh vì nó sai chỗ. Chí không cần ai cho phép. Bộ não Chí hoàn toàn có khả năng xây lại các đường dẫn mới nếu được lặp lại đủ lâu. Barbara Arrowsmith-Young đã chứng minh điều đó. Vấn đề là Chí hỏi nhầm người, và hỏi quá muộn. Cả đời Chí chỉ được nạp đúng một chương trình duy nhất: phá hủy.
Bạn thì khác. Bạn đang đọc bài này lúc tỉnh táo, không phải lúc say rượu giữa làng. Nhưng thật lòng mà nói, khoảng cách giữa bạn và Chí Phèo không nằm ở trí tuệ hay hoàn cảnh. Nó nằm ở việc bạn có nhận ra mình đang chạy vòng lặp nào hay không. Hầu hết chúng ta không nhận ra.
Hôm nay bạn đang cho bộ não mình luyện cái gì? Nếu bạn không trả lời được, thì ai đó, hoặc cái gì đó, đang trả lời thay bạn.