Sam Altman bảo kỹ năng quan trọng nhất thời AI là “become high agency.” Câu này có đủ trọng lực để xuất hiện trong mọi bài phỏng vấn, mọi slide keynote, mọi thread trên X. Nhưng có một chi tiết mà ít ai kéo thêm: sản phẩm chính của Altman — Claude, GPT, Gemini, toàn bộ thế hệ AI mới — đều đang được gọi bằng chính xác cái từ đó. Agent. Agentic AI. AI có năng lực hành động (agency).
Khi con người và máy đều tự nhận mình là “agentic” thì từ đó đã bắt đầu rỗng.
Sophie Haigney vừa viết trên New York Times: “All the Worst People Seem to Want to Be ‘High Agency.'” Đọc xong, mình thấy cô ấy đúng ở chẩn đoán — agency đang bị lạm phát đến mức mất nghĩa. Nhưng Haigney sai ở giải pháp. Cô ấy đề xuất quay lại từ “can đảm” (courage) — một từ cũ hơn, nặng hơn, có la bàn đạo đức bên trong. Ý hay, nhưng không đủ. Vì đôi khi agency thật trông không giống can đảm chút nào. Nó trông giống ngồi yên.
Khi “hành động” thành trang sức
Eric Weinstein — lúc đó đang ở Thiel Capital — đưa ra khái niệm “high agency” trong một podcast năm 2016. Ý gốc rất cụ thể: khi ai đó bảo bạn “không thể làm được,” người có agency không dừng lại. Họ mở một cuộc đối thoại thứ hai trong đầu: “OK, vậy làm cách nào?”
Từ đó đến giờ, cái từ này bị pha loãng đến trong suốt. Sam Altman dùng nó. George Mack viết bài luận viral về nó. Yale dùng nó trong phỏng vấn tuyển sinh. LinkedIn tràn ngập “5 dấu hiệu bạn là người high agency.” Và — điều Haigney chỉ ra rất sắc — chúng ta đã âm thầm thay thế “can đảm” bằng “high agency.”
Sự khác biệt? “Can đảm” gợi ý bạn hành động vì một điều gì đó đúng, dù khó. “High agency” chỉ nói bạn hành động — nhưng không hỏi bạn hành động để làm gì. Thử hình dung: trong cuộc họp mà sếp vừa đưa ra một quyết định sai, cả phòng gật đầu, một người duy nhất đứng lên nói “tôi không đồng ý” — đó là can đảm. Nhưng theo logic “high agency,” hành động đó và hành động của một founder bỏ đại học lúc 19 tuổi được xếp cùng một rổ. Cả hai đều “agentic.” Cái la bàn bên trong khác nhau hoàn toàn, nhưng la bàn thì không ai đo.
Haigney kết bài bằng một hình ảnh: “Maybe this is the endpoint of all this ‘high agency’: constant hamster wheels of action, unmoored from any values, no compass to be found.”
Cối xay hamster. Chạy liên tục. Không la bàn. Không đích đến.
Chuẩn. Nhưng giải pháp của Haigney — quay lại “can đảm” — giả định rằng chúng ta đã từng có la bàn rồi vứt đi. Với Silicon Valley, có thể đúng. Với phần còn lại của thế giới — đặc biệt Việt Nam — câu chuyện khác hẳn. Nhưng khoan, trước khi nhảy sang Việt Nam, thử nhìn agency qua hai lăng kính khác đã.
Ở yên cũng là một loại hành động
hasif — một tác giả newsletter trên Substack — viết bài “None of us are easy to be with.” Không tech, không AI, không startup. Chỉ viết về chuyện yêu.
Nhưng đọc kỹ thì nó nói cùng một thứ.
hasif viết rằng tất cả chúng ta đều khó ở cùng. Ai cũng mang theo hành lý — vết thương cũ, phản xạ tự vệ, những ngày tự nhiên im lặng mà chính mình cũng không giải thích được tại sao. Và rằng tình yêu thật không phải tìm được người “hiểu mình” — “We talk so much about finding someone who ‘gets’ us. But how often do we acknowledge that even we don’t fully get ourselves?”
Cái kiểu tìm kiếm người “hiểu mình hoàn toàn” — nó giống y chang cái kiểu tìm kiếm “the right path” mà agency gospel hứa hẹn. Cả hai đều ngầm giả định rằng có một phiên bản hoàn hảo nào đó đang chờ bạn nắm lấy — nếu bạn đủ quyết đoán, đủ “high agency.”
hasif trả lời: “What makes a relationship last isn’t compatibility. It’s willingness.”
Sự sẵn lòng. Sẵn lòng ngồi lại khi mọi thứ khó chịu. Sẵn lòng nghe mà không cần sửa. Sẵn lòng nhắc ai đó về giá trị của họ khi chính họ đã quên.
Mình hiểu cái “willingness” này ở mức rất cá nhân. Tình cảm đôi lứa thì còn có thể chọn — chọn ở lại hoặc rời đi, cả hai đều là quyết định có agency. Nhưng gia đình thì khác. Bố mẹ cao tuổi, khoảng cách thế hệ ngày càng rộng, và bạn không có lựa chọn “rời đi.” Bạn chỉ có thể ngồi lại — trong cuộc tranh luận lần thứ năm về cùng một chủ đề mà bạn biết sẽ không đi đến đâu. Agency ở đó không phải “move fast and break things.” Agency ở đó là chịu được cái chậm, cái lặp, cái bất lực khi biết rằng đối thoại sẽ khó hơn rất nhiều khi khoảng cách tuổi tác không cho phép cùng một ngôn ngữ.
“Move fast and break things” nghe rất hay trên bục diễn thuyết. Thử áp dụng nó vào bữa cơm gia đình mà xem.
Ảo tưởng của người chạy theo
Chuyển sang tiền — cụ thể hơn là crypto.
0xsmac — một nhà đầu tư — đặt câu hỏi: tại sao mua cổ phiếu (hoặc token) của công ty số 2 trong một ngành mới gần như luôn là sai?
Logic bề mặt rất hấp dẫn: Công ty A dẫn đầu, giá cao. Công ty B xếp nhì, công nghệ tương đương, giá rẻ hơn nhiều. B là cơ hội, đúng không? Sai. Gần như luôn luôn sai.
Lý do nằm ở hai đầu cực. Khi thị trường bùng nổ vượt kỳ vọng, người dẫn đầu nuốt phần lớn giá trị mới — Uber chiếm khoảng 76% thị phần gọi xe Mỹ, Lyft bị nén bội số doanh thu xuống dưới 1 lần. Khi thị trường sụp, người dẫn đầu vẫn sống sót, phần còn lại bị xóa sổ — nhớ LivingSocial không? Cả hai kịch bản đều bất lợi cho kẻ thứ hai.
0xsmac gọi đó là “the proverbial ‘catch-up’ trade” — mua số 2 vì rẻ hơn. Và đây là chỗ nó nối vào câu chuyện agency: nhà đầu tư mua Lyft cảm thấy mình đang hành động thông minh, đang thấy cái thị trường chưa thấy. Nhưng thực ra họ đang bị cái cảm giác hành động lừa. Thông tin thật không nằm ở kịch bản trung bình — nó nằm ở hai đầu cực, nơi bất đối xứng mới lộ ra. Người dẫn đầu không thắng vì “aggressive” hơn. Họ thắng vì cấu trúc lợi thế tự cộng dồn theo thời gian. Agency thật ở đây không phải quyết đoán mua bán — mà là kiên nhẫn giữ đúng vị thế.
Cối xay hamster, lần nữa. Chạy vì cảm giác đang đi, không phải vì biết đang đi đâu.
Chuyện của người Việt
Haigney viết cho độc giả Mỹ. Ở Silicon Valley, “high agency” bị lạm phát đến mức ai cũng tự xưng captain of their own ship — đại dương đầy captain mà không ai chèo. Phê phán của cô ấy chuẩn xác, cho bối cảnh đó.
Nhưng ở Việt Nam, vấn đề ngược.
Thế hệ bố mẹ mình — và phần lớn thế hệ trước đó — sống theo mặc định tuân thủ. Nghe lời bố mẹ, nghe lời sếp, không thách thức hệ thống, không hỏi tại sao. Cái gì “đi ngược” thì bị gọi là “cứng đầu,” “không biết sống.” Chọn nghề? Bố mẹ chọn. Chọn trường? Bố mẹ chọn. Thậm chí chọn người yêu, đôi khi cũng có bàn tay sắp xếp. La bàn tồn tại — nhưng là la bàn mượn: của bố mẹ, của xã hội, của “người ta bảo.”
Nhưng Gen Z và Gen Alpha đang viết lại câu chuyện đó. Báo Thanh Niên và Nhân Dân đều ghi nhận: thế hệ này không còn chấp nhận “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy.” Theo các khảo sát gần đây, phần lớn Gen Z Việt Nam chọn nghề dựa trên sự phù hợp cá nhân và cơ hội phát triển, không phải chỉ vì “ổn định” như tiêu chí mặc định của thế hệ trước. Họ sẵn sàng nhảy việc trong năm đầu tiên, thử nghiệm freelance, làm content creator — những lựa chọn mà thế hệ trước sẽ gọi là “bấp bênh.” Đến 2025, Gen Z chiếm khoảng một phần ba lực lượng lao động Việt Nam. Cái “low agency” đang dần bị thay thế.
Và đó là tin tốt. Nhưng nó đặt ra câu hỏi tiếp theo: khi bạn không còn dùng la bàn mượn nữa, bạn lấy gì thay?
Ở Mỹ, vấn đề là thừa hành động, thiếu la bàn — họ đã vứt la bàn đi rồi lao vào cối xay hamster. Ở Việt Nam, thế hệ cũ thiếu cả hành động lẫn la bàn tự chế — nhưng lý do khác: không phải vứt đi mà chưa bao giờ được khuyến khích tự tạo. Gen Z bắt đầu có hành động rồi — sẵn sàng rẽ ngang, sẵn sàng thách thức. Nhưng la bàn? Cái đó cần thời gian hơn một quyết định nghề nghiệp. Nó cần thói quen tự hỏi — đang đi đâu, vì cái gì, dù cho ai đó có bảo “không thể.”
Giải pháp không phải copy mô hình “high agency” từ Silicon Valley — model đó đang gặp vấn đề ngay tại quê nhà. Mà là xây la bàn trước, rồi mới tăng tốc. Biết mình muốn gì trước khi “move fast.”
Mình hay tự hỏi: nếu AI có thể “just do things” nhanh hơn mình, rẻ hơn mình, không ngủ, không than — thì phần nào của mình còn quan trọng?
Không phải bàn tay. Bàn tay AI nhanh hơn. Không phải tốc độ. Tốc độ AI gấp trăm lần. Không phải trí nhớ. AI nhớ tất cả.
Cái còn lại là la bàn. Khả năng biết cái gì đáng làm trước khi hỏi làm thế nào. Khả năng ngồi lại khi bản năng bảo bỏ chạy. Khả năng nhìn vào đuôi phân phối thay vì chỉ nhìn base case. Khả năng yêu một người mà không cần họ hoàn hảo, đầu tư mà không cần thị trường xác nhận, nói chuyện với bố mẹ mà không cần họ hiểu hết.
Cái giọng nói “tôi không đồng ý” giữa phòng họp im lặng — đó không phải “high agency.” Đó là la bàn. Và la bàn cần được hiệu chỉnh (calibrate).
Mình cố gắng calibrate mỗi năm một lần, bằng việc review lại các quyết định lớn — đúng sai, vì sao, sẽ chọn khác thế nào. Chưa thật sự hiệu quả. Có thể vì mình không được rèn thói quen này từ bé — khác với thế hệ cháu mình bây giờ, những đứa trẻ được khuyến khích hỏi “tại sao” từ năm bốn tuổi. La bàn cũng như cơ bắp — tập muộn vẫn tập được, nhưng ai tập sớm thì có lợi thế cấu trúc. Giống Snowflake thắng Cloudera không phải bằng tốc độ mà bằng kiến trúc đúng từ đầu.
Câu hỏi cho bạn không phải “bạn có high agency không?” Câu hỏi là: la bàn của bạn — bạn đã calibrate nó lần cuối khi nào? Và nếu chưa — bạn đang chạy trên cối xay hamster nào?