Mình không hút thuốc. Nói chính xác hơn: mình không hút thuốc, trừ khi say ngất ngư hoặc trời lạnh cắt da. Và kể cả lúc đó, mình cũng không hít vào phổi. Nghe như một kiểu tự lừa rất tinh vi — châm lửa, ngậm, phả khói, nhưng khói không vào trong. Giống như đi ăn buffet mà chỉ ngửi.
Nhưng mà nó bắt đầu từ đâu thì mình nhớ rõ lắm.
Hồi sinh viên, nhóm bạn mình hay tụ tập ở bậc thềm Nhà thờ Lớn Hà Nội. Mấy bậc đá rộng trước nhà thờ, ngồi được cả chục người, nhìn ra quảng trường, gió mùa đông hun hút thổi từ phía hồ. Bây giờ thì chỗ đó bị rào lại rồi — không cho teen ngồi nữa. Nhưng hồi đó, thời chúng mình, nó là phòng khách ngoài trời miễn phí của cả một thế hệ. Và phải nói là khá lành. Ngồi lâu, nói nhiều, nhưng không ai gây gổ gì. Cái phiền duy nhất là một số nhóm ăn uống xong để rác bừa bãi — có lẽ đó cũng là lý do sau này người ta chặn luôn.
Trong nhóm có một chuyện mình tới giờ vẫn không giải thích được: các bạn nữ hút thuốc nhiều hơn các bạn nam. Ngược đời. Mấy ông con trai ngồi co ro uống trà đá, còn mấy bạn nữ thì rút thuốc ra châm tự nhiên như thở. Có crush của mình ở trong đó. Và nếu ai đã từng ngồi giữa đêm đông Hà Nội, nhìn một người mình thích phả khói thuốc vào không khí lạnh — thì hiểu. Cái làn khói đó nó tan chậm hơn bình thường, lơ lửng giữa ánh đèn vàng nhà thờ, rồi mới biến mất. Đẹp một cách hơi vô lý cho một thứ gây ung thư phổi.
Mình bắt đầu hút từ đó. Không phải vì nghiện, mà vì trời lạnh, vì có người đưa, và vì — nói thật — vì nó cho mình một cái cớ để ngồi lại thêm. Đặc biệt trời lạnh là một cảm giác. Cái ấm nhỏ ở đầu ngón tay, cái đốm lửa trong đêm, cái hơi nóng nhẹ lướt qua môi. Nó giống một nghi lễ nhỏ mà không ai bắt phải có ý nghĩa gì cả.
Rồi mấy năm sau, mình mua vé sang Thụy Điển thăm em gái, đúng dịp Giáng sinh năm 2010 — cái năm mà cả Bắc Âu chìm trong đợt lạnh lịch sử, lạnh nhất trong hơn 100 năm. Em gái ở Linköping, và nhiệt kế chỉ âm chục độ C. Ai chưa trải qua cái lạnh đó thì khó hình dung — đây là loại lạnh mà nếu chảy nước mắt thì nước mắt đông lại trên má luôn, không kịp chảy xuống cằm. Lạnh tới mức hơi thở ra cũng thành khói, nên về lý thuyết không cần hút thuốc cũng trông như đang hút. Ở đó mình được học được cái trò muốn giữ kem hay đồ ăn thì cứ mở cửa sổ ra để ngoài bậu cửa là xong – một cái tủ lạnh to đùng ở ngoài sân.
Ở Bắc Âu, người ta không hút thuốc nhiều. Họ dùng snus — một loại thuốc lá dạng bột nhét dưới môi, nhai nhẹ, không cần đốt. Thụy Điển nhờ cái snus này mà tỷ lệ hút thuốc thấp nhất châu Âu. Nhưng mình thì nhai không quen. Cái cảm giác nhét một cục thuốc dưới lợi rồi ngồi im — nó thiếu cái gì đó. Thiếu cái nghi lễ châm lửa, nhìn khói bay. Nên mình ra cửa hàng, mua một bao thuốc lá đắt lòi kèn — thuế thuốc lá ở Thụy Điển nó không đùa — rồi ra ban công đứng giữa trời âm hai mấy chục độ, hút vài điếu. Bao thuốc đó chắc thuộc hàng đắt nhất mình từng mua, mà hút có được ba bốn điếu rồi để quên trên bàn.
Tới khi đi trekking ở Nepal thì lại khác. Mình đi cung Annapurna và Langtang — mấy tuần đi bộ giữa núi, ngủ lodge, ăn dal bhat, và thỉnh thoảng mua thuốc lá ở mấy cái quán nhỏ dọc đường. Loại rẻ, gói giấy mỏng, không nhãn hiệu gì fancy. Ngồi ngoài hiên lodge ở độ cao ba bốn nghìn mét, không khí loãng, trời trong tới mức nhìn thấy từng đường gân trên mặt núi tuyết, châm một điếu, phả khói ra — vẫn không hít vào phổi — rồi ngắm. Không nghĩ gì cả. Không có Wi-Fi, không thông báo gì, không biết thế giới ngoài kia đang làm gì, mà cũng không cần biết. Cái bình yên đó nó miễn phí, chỉ tốn một điếu thuốc rẻ hơn ly trà chanh.
Bây giờ nghĩ lại, mình không hoàn toàn hiểu tại sao mình hút. Không nghiện — hút xong vài điếu là quên, có khi cả năm không đụng tới. Không thích mùi — mùi thuốc trên quần áo thì ai cũng ghét. Không thấy ngầu — qua tuổi tỏ ra ngầu lâu rồi.
Trong đám bạn của mình ngày xưa — những người con gái phả khói thuốc trước nhà thờ đó — có bạn đã kể về giai đoạn stress nặng vì gia đình, nặng tới mức rạch nhẹ lên tay. Cô ấy nói: nỗi đau thể xác ít ra còn dễ chịu hơn nỗi đau tinh thần. Mình nghe xong không nói được gì. Không phải vì không hiểu, mà vì hiểu quá. Khi đầu óc quay cuồng với đống thứ không kiểm soát được, một cảm giác vật lý nhỏ — dù chỉ là cái nóng của điếu thuốc giữa hai ngón tay — nó kéo mình trở lại. Nhắc mình rằng mình vẫn đang ngồi đây, chứ không phải đang trôi đâu đó trong đống suy nghĩ lộn xộn.
Mình không nói hút thuốc là tốt. Cũng không nói nó là cách giải quyết gì cả. Chỉ là — nó xoa dịu, theo một kiểu mình không tìm được từ nào chính xác hơn.
Nói tới đây phải kể thêm một chuyện. Mình thuộc loại không say được. Ý là: hoặc tỉnh tới cuối, hoặc gục luôn giữa bàn nhậu. Không có vùng lâng lâng ở giữa. Mấy ông bạn uống ba lon là bắt đầu cười hề hề, khoác vai kể chuyện tình cũ. Mình uống mười lon vẫn ngồi nghe, gật gù, tỉnh như sáo. Rồi lon thứ mười một thì sập — không cảnh báo, không quá độ, sập luôn.
Vậy nên trên bàn nhậu, khi mọi người đã bay còn mình vẫn ngồi đây tỉnh queo, xin một điếu thuốc là cách duy nhất để mình hòa vào. Trên bàn nhậu thì xin thuốc dễ lắm — ai cũng có, ai cũng đưa. Mà cầm điếu thuốc thì ít ra trông cũng… bớt lạc lõng hơn một ông ngồi im gặm đá. Mọi người đang trôi ở một tần số khác, còn mình kẹt trên bờ. Điếu thuốc cho mình một cái phao nhỏ — không đủ để trôi theo, nhưng đủ để không thấy mình đang đứng ngoài cuộc.
Vậy có phải là do mình quá tỉnh hay không? Cũng có thể. Hoặc là mình chỉ cần một cái gì đó để tay bận — giống mấy người hay mân mê ly nước dù không uống, hay xoay xoay điện thoại dù không xem gì.
Khoảng trống
Nói tới đây lại nhớ một chuyện không liên quan gì — mà nghĩ kỹ thì liên quan rất sâu.
Hồi khoảng 2005, bên Trung Quốc có một thứ sinh ra từ sự chán. Chán theo đúng nghĩa đen. Mấy ông game thủ cày game nhập vai suốt ngày đêm — kiểu mấy game MMO nặng — tới lúc chán quá, không biết làm gì trong lúc đợi cắm máy lên level. Thế là mở cái phòng chat công cộng trên YY (một nền tảng thoại dành cho game thủ hồi đó), vừa cày vừa nói chuyện linh tinh cho đỡ buồn. Người xem thấy vui, nhảy vào xem, rồi bắt đầu tặng “quà ảo” — thực chất là tiền lẻ chuyển thành vật phẩm số. Xin tiền lẻ, nói thẳng ra là vậy. Nhưng nó hoạt động. Hoạt động tốt tới mức tới năm 2012, YY chính thức tách riêng mảng game streaming, rồi sinh ra Huya. Douyu cũng ra đời cùng khoảng đó, từ AcFun — một trang anime. Tới 2015-2016 thì cả Trung Quốc bùng nổ cái gọi là “Cuộc chiến ngàn nền tảng phát sóng trực tiếp (livestream).”
Cái hay ở đây là gì? Là mô hình kiếm tiền của livestream không phải quảng cáo, không phải đăng ký trả phí, mà là tiền bo — người xem tự nguyện bỏ tiền ra tặng người phát sóng. Tây gọi là “quà ảo” (virtual gift), nhưng bản chất nó là tiền thật, chỉ đội lốt một bông hoa hoạt hình hay một chiếc xe thể thao pixel. Và đó là lý do tại sao game và phát sóng trực tiếp dính tới nhau tới giờ — không phải vì nội dung game hay, mà vì cái khoảng trống trong lúc cày game đã vô tình tạo ra một nền kinh tế mới. Mấy ông game thủ chán, mở miệng nói chuyện, và thế giới trả tiền cho sự chán đó.
Nghĩ lại thì đúng là buồn cười. Một ngành công nghiệp tỷ đô sinh ra từ cái khoảng thời gian mà chẳng ai biết làm gì. Không phải từ một phát minh vĩ đại, không phải từ một chiến lược kinh doanh thiên tài. Từ sự chán. Từ khoảng trống.
Rồi quay lại chuyện mình.
Bây giờ mình làm việc với AI nhiều. Và ai làm việc với AI kiểu đúng nghĩa — không phải hỏi “Giải thích quantum physics đi” rồi copy paste — mà kiểu viết một cái câu lệnh (prompt) dài cả trang, mô tả ngữ cảnh, ràng buộc, yêu cầu đầu ra cụ thể — thì biết. Có những câu lệnh khó, AI phải nghĩ. Và mình phải đợi. Không phải đợi nửa giây kiểu Google tìm kết quả. Đợi kiểu 30 giây, một phút, có khi hai phút, ngồi nhìn cái con trỏ nhấp nháy trên màn hình. Cái thanh tiến trình nó chạy chậm rì rì, và mình ngồi đó, tay không biết để đâu.
Lúc đó mình làm gì?
Đúng rồi. Người khác thì đã châm một điếu thuốc rồi.
Mà mình vốn rất ít hút. Cả năm có khi không đụng tới. Nhưng cái khoảng trống 30 giây tới hai phút đó — nó lạ lắm. Nó không đủ dài để làm việc khác. Không đủ ngắn để ngồi yên. Nó lơ lửng ở giữa, giống cái vùng lâng lâng mà mình không bao giờ chạm tới khi uống rượu — quá tỉnh để bay, quá chờ để nghỉ.
Và mình bắt đầu nghĩ: ngoài điếu thuốc, có cách nào kiếm tiền từ cái khoảng trống này không?
Nghe ngớ ngẩn. Nhưng ngớ ngẩn y hệt cái cách mấy ông game thủ Trung Quốc năm 2005 kiếm tiền từ khoảng trống cày game. Họ không ngồi đó tính toán mô hình kinh doanh. Họ chán, họ mở miệng, và hóa ra cái miệng mở đó đáng giá hàng tỷ đô.
Cái khoảng trống khi đợi AI — nó ngắn hơn khoảng trống cày game nhiều. Nhưng nó xảy ra thường xuyên hơn. Mỗi ngày, hàng chục lần. Và không chỉ mình — bất kỳ ai làm việc sâu với AI đều có cái khoảng trống đó. Hàng triệu người ngồi đợi, tay không biết để đâu, mắt nhìn con trỏ nhấp nháy. Giống mấy ông game thủ ngày xưa đợi hồi sinh, đợi tải bản đồ, đợi đồng đội — và rồi ai đó mở miệng, và một ngành công nghiệp ra đời.
Mình chưa biết câu trả lời. Cũng chưa rõ cái khoảng trống đó sẽ sinh ra gì. Có thể nó sinh ra một thứ tương tự phát sóng trực tiếp — một ai đó sẽ tìm cách lấp cái khoảng đợi bằng nội dung, bằng tương tác, bằng một nghi lễ nhỏ nào đó. Hoặc có thể AI sẽ nhanh tới mức khoảng trống biến mất, và câu hỏi này tự vô nghĩa.
Nhưng mình đoán là không. Bởi khoảng trống không phải do AI tạo ra. Khoảng trống là thứ luôn ở đó.
Mình vẫn không hít vào phổi. Có lẽ đó là cách mình thỏa hiệp với chính mình — hút mà không hút, tham gia mà giữ khoảng cách, cầm mà không giữ. Giống kiểu crush thời sinh viên — thích rõ ràng mà không nói, ngồi cạnh hoài mà xa lắm.
Khói thuốc nó cũng vậy. Ở đó một giây, rồi tan.
Mà nếu ai đó tìm cách bán cái giây đó — bán cái khoảnh khắc mà khói chưa kịp tan, mà AI chưa kịp trả lời, mà game thủ chưa kịp hồi sinh — thì có lẽ họ sẽ giàu hơn tất cả những người đang bận rộn với những thứ quan trọng.