Mấy hôm trước, một thằng bạn kể: “Tao đặt GrabFood, scroll menu 20 phút, đặt xong thì hết đói.” Nó cười. Tôi không cười được. Vì y chang.
Cái cảm giác đó — mất đói trong lúc tìm đồ ăn — nó gợi nhớ câu ca dao mà bà ngoại tôi hay nói: “Ăn được ngủ được là tiên / Không ăn không ngủ mất tiền thêm lo.” Ông bà xưa coi ăn no, ngủ kỹ là hạnh phúc tối thượng. “Là tiên” — không phải vua, không phải Phật, mà tiên: trạng thái cao nhất mà người lao động bình dân hình dung nổi. Ăn no. Ngủ sâu. Hết. Đã là tiên.
Nhưng mà tiên đời 2026 thì khác. Tiên đời 2026 nằm trên giường lúc 1 giờ sáng, tay cầm điện thoại, miệng bảo “thêm 5 phút nữa thôi,” rồi thức đến 3 giờ. Ăn thì ăn trong lo sợ (món này có sạch không? Có đúng chế độ không?). Ngủ thì thức vì sợ ngủ không đủ. Thân thể thì gần nhau qua màn hình, xa nhau ngoài đời.
Tôi bắt đầu tự hỏi: nếu ông bà chúng ta sống lại, nhìn cách thế hệ này “khoái,” các cụ sẽ nghĩ gì?
Thế hệ đầu tiên không biết khoái mà không có trung gian
Có một cụm từ dân gian Việt cũ rích mà không ai biết tác giả: Tứ Khoái — ăn, ngủ, ỉa, dâm (đ…ụ). Bốn thứ khoái nhất đời. Thô. Trần trụi. Nhưng đúng. Đúng đến mức nó tồn tại hàng trăm năm không cần sách vở, không cần giáo sư, không cần ai dạy. Ai cũng biết. Ai cũng gật.
Rồi, vậy thế hệ Z — nhóm người sinh từ 1997 đến 2012 — là thế hệ đầu tiên trải nghiệm cả bốn cái khoái này qua một tấm kính 6.7 inch.
Không phải smartphone tạo ra khoái mới. Nó trung gian hóa khoái cũ. Mọi khoái đều phải đi qua màn hình trước khi đến cơ thể.
Nghe trừu tượng — nhưng thử nhớ lại tối hôm qua xem.
Ăn: Trước khi ăn, bạn chụp ảnh. Trước khi chụp ảnh, bạn xếp đĩa cho đẹp. Trước khi xếp đĩa, bạn scroll GrabFood 15 phút. Bạn đã lao động thị giác trước khi miếng đầu tiên vào miệng. Thị trường giao đồ ăn trực tuyến Việt Nam đạt khoảng 2,1 tỷ đô GMV năm 2025, tăng 19% so với năm trước (số liệu Momentum Works, tháng 1/2026). GrabFood và ShopeeFood chia nhau mỗi bên khoảng 48% thị phần. Đây không phải tiền mua thức ăn — phần lớn là tiền mua sự tiện lợi và quyền lựa chọn. Ông bà mình có một vấn đề: không đủ thức ăn. Chúng ta có vấn đề ngược: quá nhiều thức ăn, quá nhiều lựa chọn, và quá ít khả năng đơn giản ngồi xuống ăn mà không nghĩ gì.
Ngủ: Khoảng 30% người lớn Việt Nam gặp vấn đề giấc ngủ, theo thống kê y tế. Sinh viên nặng hơn — nghiên cứu gần đây cho thấy hơn 55% sinh viên điều dưỡng có chất lượng giấc ngủ kém, và gần một nửa học sinh cấp ba ngủ không đủ giấc. Nguyên nhân? Không phải bệnh tật. Mà là “thêm 5 phút nữa thôi.” TikTok có hơn 70 triệu người dùng hàng tháng ở Việt Nam (tính đến cuối 2025), mỗi người trung bình gần 60 phút mỗi ngày — và phần lớn thời gian đó rơi vào ban đêm, trên giường, trước khi (đáng lẽ) ngủ.
Ca dao xưa nói: “Dài lưng tốn vải, ăn no lại nằm” — phê phán kẻ lười. Nhưng ca dao nói trong bối cảnh mà ngủ là phần thưởng tự nhiên sau lao động. Tắt đèn, nằm xuống, ngủ. Không có gì cạnh tranh. Bây giờ? “Ăn được ngủ được là tiên” vẫn đúng — nhưng thêm một dòng nhỏ: “biết tắt điện thoại mới nên.”
Đ.: Cái này bi kịch nhất. Người Việt trung bình dành khoảng 7 tiếng mỗi ngày trên mạng (dữ liệu Internet Day 2025). Bảy tiếng. Tức là ngoài 8 tiếng ngủ (nếu ngủ đủ, mà phần lớn không) thì gần nửa thời gian thức dán mắt vào màn hình. Nhắn tin cho vợ/chồng qua Zalo. React trái tim story của crush. Sexting thay gần gũi. Biểu hiện yêu thương qua emoji trước khi biểu hiện bằng da thịt.
Có một khái niệm y khoa gọi là skin hunger — đói da, đói chạm. Nó thật. Nó có cơ sở thần kinh (oxytocin giải phóng khi được chạm). Và nó đang thâm hụt ở thế hệ sống qua màn hình. Bạn có thể nói chuyện với 500 người mỗi ngày trên mạng mà vẫn chưa chạm ai.
Nói tới đây lại nhớ bà ngoại tôi. Bà không biết chữ. Không có smartphone. Nhưng mỗi tối bà nắm tay cháu khi kể chuyện đời. Cái khoái đó — da chạm da, giọng nói thật, hơi thở gần — bà có miễn phí, còn thế hệ tôi thì đang mua lại nó bằng therapy app 300 ngàn/buổi.
120 ngày phong tỏa và bài test Tứ Khoái
Nói về khoái kiểu “raw” nhất, không gì bằng 120 ngày Sài Gòn 2021.
Đợt phong tỏa thứ tư — từ 31 tháng 5 đến cuối tháng 9 năm 2021 — là cái mà các nhà xã hội học gọi là thí nghiệm tự nhiên (natural experiment). Hàng triệu người phải ở trong bốn bức tường không được ra ngoài – để phòng chống dịch. Mọi thứ “cao cấp” bị tước: không quán café, không hẹn hò, không gym, không status ngoài xã hội. Còn lại gì?
Bốn khoái gốc.
Ăn quay về dạng nguyên thủy. “Đi chợ hộ.” Xếp hàng mua rau. Chia nhau mì gói. Tôi nhớ một bà cụ ở Gò Vấp, đăng lên Facebook: “Hôm nay được ký rau muống. Mừng quá. Bữa nào tui nấu canh mời hàng xóm.” Có thực mới vực được đạo — câu ca dao mấy trăm năm tuổi, bất ngờ sống lại nguyên nghĩa đen ngay giữa thành phố 10 triệu dân.
Ngủ thì phân cực. Một nhóm — WFH không áp lực — ngủ nhiều hơn bao giờ hết. Nhóm kia — lo lắng, mất việc, nhà chật, người bệnh — mất ngủ mãn tính. Khoái ngủ, hóa ra, không chỉ cần giường — còn cần yên tâm.
Thải — đúng vậy, ỉa — bỗng trở thành câu chuyện y tế. Viêm ruột hậu COVID (IBS post-COVID) tăng đáng kể. Virus tấn công tế bào niêm mạc ruột qua thụ thể ACE2, thay đổi hệ vi sinh đường ruột. Cái khoái thải, cái mà bình thường không ai nhắc đến vì ngại, bỗng trở thành chủ đề bàn ăn. “Dạo này bụng mày thế nào?” — câu hỏi lạ lùng chưa từng xuất hiện trong lịch sử small talk Việt Nam.
Và xxx. Đây là nơi nặng nề nhất. Ai sống một mình — cô đơn cực đoan, skin hunger dữ dội. Ai sống chung — xung đột gia đình tăng, vì bốn bức tường trở thành nhà tù chung. Hai hướng đều đau. “Xa mặt cách lòng” hay “gần thương xa thương” — ca dao đều đúng, nhưng phong tỏa chứng minh: không có khoảng cách nào vừa đủ. Hoặc quá xa, hoặc quá gần.
Nhưng có một thứ bùng nổ — và đây là phần thú vị: khoái CHƠI và khoái DANH.
Gaming, streaming, TikTok đạt đỉnh lịch sử trong phong tỏa. Mọi người chơi game nhiều hơn. Xem stream nhiều hơn. Và — lạ kỳ — đăng bài lên mạng xã hội nhiều hơn. Khi thế giới vật lý đóng lại, nhu cầu được nhìn thấy trên thế giới ảo tăng bù. Tôi nhớ rõ: lockdown là giai đoạn mà “số lượng story Instagram trung bình” của hội bạn tôi tăng từ 2-3 cái/ngày lên 8-10. Phải khoe. Phải cho thiên hạ biết mình vẫn tồn tại. Dù là khoe nồi cơm tự nấu hay khoe mèo nằm bàn phím.
Phong tỏa 2021 là bằng chứng sống: khoái không phải thứ xa xỉ. Tước bất kỳ cái nào cũng gây khủng hoảng. Và khi bị ép về tối thiểu, con người tự sắp xếp ưu tiên y hệt cái framework dân gian: ăn (sống sót) trước, ngủ (phục hồi) tiếp, thải (sức khỏe) sau, rồi mới đến thân (cô đơn), chơi (giải trí), danh (tồn tại xã hội).
Ông nông dân đồng bằng sông Hồng ba trăm năm trước, bằng bốn chữ thô mộc, đã nói đúng cái điều mà 120 ngày phong tỏa hiện đại xác nhận.
Kinh tế khoái
Rồi, qua phong tỏa, mọi thứ quay lại bình thường. Nhưng bình thường mới trông khác hẳn. Vì giờ mỗi cái khoái đều có ngành kinh doanh phục vụ.
Khoái ăn? F&B, giao đồ ăn, siêu thị mini — một hệ sinh thái hàng chục tỷ đô. Khoái ngủ? Nệm cao cấp, melatonin dạng kẹo dẻo, ứng dụng nghe tiếng mưa rơi — cả nền kinh tế ngủ toàn cầu đang ở mức gần trăm tỷ đô. Khoái thải? Probiotics, kombucha, sữa chua đường ruột. Khoái thân? Ứng dụng hẹn hò, therapy trực tuyến. Khoái chơi? Game, du lịch trải nghiệm. Khoái danh? Mạng xã hội, KOL agency, chương trình MBA.
Đáng suy nghĩ: loài người đang chi hàng trăm tỷ đô mỗi năm để mua lại những thứ mà người nông dân thế kỷ 18 có miễn phí. Ngủ ngon — miễn phí, nếu không có Netflix. Ăn ngon — miễn phí, nếu không phải chọn giữa 200 quán trên app. Da chạm da — miễn phí, nếu không phải viết caption cho story “Tối nay gia đình.”
Đây không phải bi kịch. Đây là manufactured scarcity ở dạng tinh vi nhất: phát minh ra thứ cướp khoái (smartphone, deadline 2 giờ sáng, văn hóa hustle), rồi phát minh ra thứ bán khoái lại (nệm 20 triệu, app thiền, khóa “digital detox” giá 5 triệu/ngày).
Nhà nghiên cứu văn hóa Phan Ngọc từng nhận xét: người Việt “đến với Phật giáo bằng đôi chân thực dụng” — lấy cái gì hợp, bỏ cái gì khó. Tôi nghĩ người Việt đến với kinh tế khoái cũng y vậy: mua nệm xịn nhưng vẫn scroll TikTok trên nệm xịn đó đến 2 giờ sáng. Mua gói therapy nhưng không nói cho ai biết vì “sợ người ta nghĩ mình có vấn đề.” Uống kombucha vì sức khỏe ruột nhưng ăn đồ hộp vì tiện.
Thực dụng. Mâu thuẫn. Rất Việt Nam.
Khoái quay về đâu?
Viết đến đây thì tôi tự thấy mình đang mắc bẫy nostalgia — kiểu “ngày xưa tốt hơn, đơn giản hơn.” Không. Không tốt hơn. Ông bà chúng ta đói thật. Bệnh thật. Chết trẻ thật. Khoái ăn no lúc đó là khoái vì vừa thoát đói, không phải khoái vì đời đẹp.
Nhưng có một thứ đáng giữ lại từ cái framework thô mộc kia: khoái phải đến trực tiếp, không qua trung gian, mới thật sự khoái.
Ăn mà không chụp ảnh. Ngủ mà không đặt alarm “giấc ngủ 90 phút.” Gần ai mà không cần post story. Ỉa mà không cầm điện thoại (cái này khó nhất, tôi biết).
Ca dao có câu: “Ai ơi bưng bát cơm đầy / Nhớ công hôm sớm cấy cầy cho chăng?” Dân gian bắt người ăn phải nhớ nguồn — ai trồng lúa, ai nấu cơm. Áp dụng cho đời 2026: ai thiết kế cái app khiến bạn mất ngủ? Ai viết thuật toán khiến bạn scroll thay vì ôm người bên cạnh? Ai tạo ra manufactured scarcity rồi bán lại giải pháp?
Bưng bát cơm đầy lên — nhưng lần này, nhớ ai đã lấy khoái đi trước khi bán nó lại cho bạn.
Và nếu may mắn, hôm nay bạn ăn no, ngủ kỹ, bụng khỏe, có người ôm — thì xin chúc mừng. Theo tiêu chuẩn của ông bà, bạn đang sống đời tiên. Vấn đề duy nhất là bạn có nhận ra mình đang sống đời tiên hay không — hay bạn đang quá bận scroll để biết mình hạnh phúc.