Long: viết từ một đoạn hội thoại khi cà phê với dì ở Đá Bào Cố Đô, 18A Tú Xương. Sáng thứ 7 nắng nhẹ, gió mát cực kỳ dễ chịu.
Cái quán cà phê Đá Bào Cố Đô ở Tú Xương sáng hôm đó vắng. Dì với mình ngồi ở ngoài sân hóng nắng sáng. Bên trong trần cao, mấy cái họa tiết rồng trên trần vẽ theo kiểu cung đình nhưng phối lại bằng tông pastel, viền neon. Con rồng biết uống matcha latte.
“Cái quán này làm đẹp quá,” dì nói, ngửa cổ nhìn lên.
“Vâng, mà mấy con rồng trên đấy dì thấy không — phiên bản xì-tin. Con rồng cung vua mà ai cho lên Instagram chắc cũng phải filter lại thế này.”
Dì cười. Kiểu cười che miệng, nhẹ, rất Hà Nội. Mình biết cái cười đó vì mình lớn lên nhìn nó — không phải dì diễn, mà nó ngấm từ hồi nào, thành phản xạ, thành DNA cơ mặt.
“À mà con biết không,” dì hạ giọng, hơi nghiêng người qua bàn. “Hôm trước dì xem gia phả nhà mình, thấy nhà ngoại mình hơn mười đời ở Hà Nội rồi đấy.”
“Ơ, mười đời là bốn trăm năm chứ ít gì dì nhỉ. Kinh phết đấy ạ.”
“Ừ, từ thời Lê ấy.”
Mình gật. Rồi mình nói, hơi nhẹ giọng vì biết câu tiếp theo sẽ hơi gai: “Mà thật ra con vừa đọc mấy cái nghiên cứu về phố cổ, thấy hay lắm. Hóa ra phố Hàng Bạc mà ngày xưa dì dẫn con đi mua khuyên tai ấy —”
“Ừ.”
“— thợ bạc ở đó gốc từ ba chỗ khác nhau. Định Công ở phía Nam Hà Nội, Châu Khê bên Hải Dương, Đồng Xâm bên Thái Bình. Ba làng, ba kiểu đánh bạc khác nhau, kéo lên kinh đô rồi ở chung một phố.”
Dì nhíu mày. “Thế à?”
“Vâng, ông Trần Quốc Vượng ấy, ổng lập cả bản đồ — phố nào gốc tỉnh nào. Hàng Thiếc, Hàng Đào, Hàng Mã, phố nào cũng thợ từ tỉnh khác kéo lên. Mà vui là họ mang cả đình làng, cả thành hoàng lên theo luôn. Kiểu như dời cả làng lên thành phố, chỉ thiếu mỗi cái ao.”
Dì im một lúc. Bàn tay xoay nhẹ cái đĩa lót ly.
“Con muốn nói người Hà Nội cũng là dân ngoại tỉnh cả mà thôi.” dì nói. Không phải hỏi. Dì phán.
“Dạ, đại khái thế. Chỉ là lâu hay mới thôi.”
Dì uống một ngụm cà phê trứng. Chậm. Cà phê trứng ở Đá Bào không ngâm trong bát nước nóng — kiểu Café Giảng ấy, ông Nguyễn Văn Giảng sáng chế cái công thức này từ năm 46, hồi sữa tươi khan hiếm quá thì lấy lòng đỏ trứng đánh bông thay. Tám mươi năm rồi vẫn cái cốc ngâm bát nước nóng, vẫn lớp kem trứng vàng óng trên mặt. Dì đặt cốc xuống giữa cái đĩa lót cười bảo cà phê trứng ở đây uống cũng lạ lạ. Mình chờ.
“Con nói cũng không sai,” dì nói. “Nhưng mà cái đó thì ở đâu chẳng thế. Người Pháp cũng từ mấy chỗ khác kéo lên Paris. Người Mỹ thì khỏi nói.”
Mình hơi chột. Vì dì đúng. Cái luận điểm “ai cũng là nhập cư” nghe hùng hồn nhưng nếu kéo dài đủ xa về thời gian thì nó phá hết — không ai thuộc về đâu cả, mọi bản sắc địa phương đều là ảo giác, và concept “quê hương” trở thành vô nghĩa. Mà mình không muốn đi xa đến thế.
“Đúng rồi dì, chỗ nào cũng vậy ạ. Con không phải nói chỉ Hà Nội. Nhưng mà con thấy cái thú vị là — ở một số thành phố khác người ta quên nhanh hơn.”
“Quên cái gì?”
“Quên rằng mình đến từ chỗ khác.”
Mình kể dì nghe: Bangkok, hồi mới lập đô năm 1782, dân Hoa chiếm hơn nửa dân số. Teochew từ Quảng Đông sang, buôn bán, lấy vợ Thái, hai ba đời sau con cháu nói tiếng Thái, ăn tom yum, quên luôn gốc Hoa. Nhập xong, tan — không ai nhận “dân gốc Bangkok” vì thành phố mới có hơn hai trăm năm, chưa đủ cũ để ai giữ cái quyền đó. Seoul cũng thế — chiến tranh Triều Tiên xáo dân dữ đến mức không ai còn phân biệt được gốc tỉnh nào, thôi thì ai cũng là người Seoul.
“Còn Hà Nội thì nghìn năm,” dì nói, hơi ngẩng lên. “Nên mới có cái để mà giữ chứ.”
“Dạ vâng, nhưng cái nghìn năm đó nó cũng không phải yên ổn. Trong một thế kỷ vừa rồi dân Hà Nội bị xáo trộn mấy lần liền —”
Mình ngừng. Vì cái này nhạy cảm. Nói ở quán cà phê Sài Gòn với dì, sáng thứ bảy, mình không muốn biến thành bài giảng lịch sử. Nhưng dì nhìn mình, chờ. Dì thuộc kiểu người tò mò nhưng không hỏi — dì chờ.
“Năm 45 mà dì, nạn đói ấy. Dân Thái Bình, Nam Định, Nghệ An đói quá, kéo vào Hà Nội. Rồi năm 54 thì nhiều gia đình chuyển vào Nam, phố vắng đi một đợt. Rồi mấy chục năm sau thì dân các tỉnh lại kéo lên. Mỗi lần là một lớp người khác.”
Dì gật nhẹ. “Dì biết. Dì nghe bà ngoại con kể chuyện năm 54 rồi.”
“Bà kể gì ạ?”
“Bà không kể nhiều. Chỉ bảo hồi đó phố vắng lắm. Nhiều nhà đóng cửa. Hàng xóm đi hết.”
Im lặng. Gió thổi qua mặt như ngừng lại. Con rồng neon nhìn từ trên trần bên trong xuống.
“Rồi một hồi thì có người mới đến,” dì nói. “Giọng khác. Thói quen khác. Nấu ăn khác. Nhưng cũng ở cái phố đó, cũng cái cổng đó, cũng cái số nhà đó.”
Đó — đó là cái mà mình đọc trong sách thì thấy khô khan, mà nghe dì nói thì thấy thật. Sách viết bằng danh từ chung — “di cư”, “thay đổi cơ cấu dân số”, “chuyển giao.” Dì nói bằng chi tiết — “hàng xóm đi hết, rồi có người khác đến” — và cái chi tiết đó nặng hơn cả một chương sách. Vì trong đó có tiếng cửa đóng thật.
“Nhưng mà con ạ,” dì nói, dỗ dành hơn là cãi, “con bảo ai cũng nhập cư — thì đúng. Nhưng mười đời sống ở một chỗ, con có cho là… đủ chưa?”
Câu hỏi hay. Mình không biết trả lời. Bao nhiêu đời thì hết là khách, bắt đầu là chủ? Ba đời? Năm đời? Mười đời? Hay không bao giờ đủ, và cái claim “dân gốc” luôn là một quyết định tự phong hơn là một sự thật khách quan?
“Con không biết dì ạ,” mình nói thật. “Nhưng con nghĩ cái thú vị không phải là mấy đời thì đủ, mà là tại sao ở Hà Nội người ta cần hỏi câu đó.”
“Ý con là sao?”
“Là ở Sài Gòn chả ai hỏi ạ. Không ai hỏi con có phải người Sài Gòn không.”
Dì nhìn mình. “Vì con có tiền thuê nhà ở quận trung tâm và nói giọng Bắc lịch sự nên không ai hỏi thôi. Con thử là cô bán hàng rong người ngoại tỉnh ở Bình Tân xem.”
Mình chột lần thứ hai. Dì đúng — lại đúng. Sài Gòn không phân biệt bằng gốc gác nhưng phân biệt bằng tiền. Và có khi phân biệt bằng tiền còn lạnh hơn phân biệt bằng gia phả — gia phả thì còn phấn đấu được, tiền thì tuỳ vận.
“Dạ, con nói quá. Sài Gòn cũng phân biệt, chỉ là theo kiểu khác.”
“Ừ. Chỗ nào cũng phân biệt. Chỉ là phân biệt cái gì thôi.”
Mình ngồi ngẫm cái dì vừa nói. Hà Nội phân biệt bằng đời, Sài Gòn phân biệt bằng đồng. Cái nào nhân văn hơn thì tuỳ góc nhìn, nhưng cả hai đều không phải thiên đường bình đẳng.
Rồi mình nói, chậm, vì cái này mình nghĩ thật chứ không phải nói cho hay: “Nhưng mà có một thứ con thấy khác thật dì ạ.”
“Cái gì?”
“Ở Hà Nội, cái ‘người Hà Nội’ nó thành một thứ phải chứng minh. Phải đúng giọng, phải biết phố này phố kia, phải có gia phả. Nó thành danh hiệu, thành áp lực. Mà khi một thứ thành thước đo thì người ta bắt đầu diễn cho thước đo đó thay vì sống tự nhiên.”
Dì không nói gì.
“Ở Sài Gòn không ai đo. Nên con cứ sống. Con pha trà kiểu Hà Nội vì con thích, không phải vì để ai thấy mình thanh lịch. Con nói chuyện nhẹ nhàng vì con quen vậy từ hồi bé, không phải vì sợ bị đánh giá ‘chưa đủ chất.'”
“Nghĩa là ở Sài Gòn con lại sống như người Hà Nội được?” dì hỏi, hơi nghiêng đầu.
“Dạ, đại khái. Từ cái lõi của mình. Vì chả ai quan tâm nên mình thực sự sống đúng theo những gì đã ngấm vào mình.”
Dì nhìn mình lâu. Rồi dì hỏi, nhẹ, kiểu hỏi mà đã biết đáp án: “Vậy ‘cái lõi’ đó là cái gì?”
Và mình nghẹn. Vì mình không biết gọi tên nó.
Nó không phải phở — phở gốc Nam Định, lên Hà Nội thì nước trong hơn, thanh hơn, ít ngọt hơn, rồi thành “phở Hà Nội,” nhưng cái đó là ẩm thực chứ không phải bản sắc. Nó không phải giọng nói — người Thanh Hoá, Nam Định cũng nói nhẹ nhàng được. Nó không phải trà — ai pha trà chẳng được.
Nó là cái gì đó khó hơn. Một nhịp. Một khoảng cách. Cái cách dì nói “cũng có lý” thay vì nói “sai rồi” — nghe thì đồng ý, mà bụng thì chưa chắc, nhưng mặt thì không ai đọc nổi. Cái cách bà ngoại kể chuyện năm 54 mà không kể chi tiết, chỉ bảo “phố vắng lắm” — giữ lại nhiều hơn những gì nói ra. Cái cách mình ngồi quán với dì, cãi nhau mà vẫn êm, không ai nâng giọng, không ai đập bàn. Mấy thứ đó, mình không biết nó có phải “Hà Nội” không hay nó chỉ là gia đình mình. Nhưng mình biết nó ngấm từ hồi bé, từ cái nhà trong ngõ, từ mâm cơm tối, từ cái cách dì cười che miệng lúc nãy.
Mấy nhà nghiên cứu gọi cái đó là “hội tụ và kết tinh” — thợ bạc Hải Dương, thợ gốm Bát Tràng, Phật giáo Ấn Độ, chữ Hán Trung Quốc, quy hoạch Pháp — tất cả kéo về, qua cái bộ lọc Thăng Long nghìn năm, ra thành một thứ gì đó mà người ta gọi là “thanh lịch.” Nhưng mình nghi cái đó vừa đúng vừa là chuyện người Hà Nội tự kể về mình. Đúng ở chỗ: quá trình tinh chế có thật — phở Nam Định lên Hà Nội thật sự thành khác. Sai ở chỗ: cứ nhận là “của mình” trong khi nguyên liệu toàn của người ta.
Mà cũng có khi, nhận đúng là cái tài. Ai cũng dùng nguyên liệu giống nhau, nhưng nêm khác đi rồi gọi tên khác đi — thì nó thành khác thật. Hỏi là cái “khác thật” đó đủ để gọi là bản sắc không — hay chỉ là branding?
Mình không nói mấy cái đó với dì. Mình chỉ ngồi.
Dì nói: “Con biết không, hồi dì còn bé, cái ngõ nhà mình hàng xóm biết hết nhau. Đi qua cổng chào buổi sáng, đi về chào buổi tối. Giờ phố đó thành quán cà phê, homestay, chụp ảnh cưới. Hàng xóm cũ bán hết nhà đi rồi.”
“Dì có buồn không?”
“Đôi lúc. Nhưng cũng quen.”
“Dì có bao giờ thấy mình… lạ ở chính Hà Nội không?”
Dì nhìn mình. Lâu. Rồi dì nói, nhẹ: “Có. Mấy năm gần đây. Đi qua phố cũ mà thấy lạ. Không phải vì phố thay đổi — phố thay đổi thì bình thường. Mà vì mình đi qua mà không ai nhận ra mình nữa.”
Mình không nói gì. Vì câu đó nặng hơn tất cả mọi cái research mà mình đọc.
Dì uống nốt cà phê trứng. Cái lớp kem trứng cuối cùng dính viền cốc, vàng nhạt. Đặt cốc xuống.
“Nhưng mà con ạ,” dì nói. “Con nói con ở Sài Gòn sống đúng ‘cái lõi’ Hà Nội được — con nói vậy vì con đã có cái lõi đó rồi. Con lớn lên ở Hà Nội, con ăn cơm nhà, con đi học ở đó, con ngấm hai mươi mấy năm rồi con mới đi. Cái lõi ấy phải có trước thì mới sống theo nó được. Con không tự tạo ra cái lõi Hà Nội ở Sài Gòn đâu.”
Mình không cãi được.
Vì dì đúng. Và cái đúng đó nó quay ngược lại cả bài. Mình nói “ai cũng nhập cư, chỉ là lâu hay mới” — nhưng chính mình, khi sống ở Sài Gòn, lại sống bằng thứ mà Hà Nội đã đổ vào mình từ bé. Mình phủ nhận gốc gác bằng miệng, nhưng sống bằng gốc gác từ từng thói quen nhỏ nhất. Mình là bằng chứng sống cho chính cái luận điểm mà mình đang cãi.
Và có lẽ dì cũng vậy. Dì kể “mười đời Hà Nội” — rồi khi ngồi ở Sài Gòn, giữa quán cà phê rồng neon, dì vẫn che miệng khi cười, vẫn đặt cốc đúng giữa đĩa, vẫn nói “cũng có lý” khi không đồng ý. Cái đó đi theo dì khỏi Hà Nội, mang vào đây, ngồi đây. Nó không cần gia phả để chứng minh. Nó chứng minh bằng cách nó hiện diện.
Con rồng trên trần vẫn nhìn xuống. Gốc có vẻ như tới từ Trung Quốc, thợ Việt thi công, quán Sài Gòn phối neon — bây giờ nó là cái gì? Hỏi thì không ai trả lời được. Nhưng nó đẹp thật trong khung cảnh quán Đá Bào đó. Và cái đẹp đó không thuộc về chỗ nào cả ngoài chính cái trần nhà này.
Mười đời cũng là nhập cư. Chỉ là lâu đến mức tưởng mình mọc rễ ở đó.
Mà rễ thì ai biết. Có khi mọc thật. Có khi chỉ là quen chỗ nên ngại nhổ.
Dì bảo đi ăn phở. Giữa Sài Gòn. Mình hỏi quán nào.
“Quán nào kiểu Hà Nội ấy,” dì nói.
Mình cười. Không che miệng.