Long: Đợt trước blog cũ đã có một series Tôi làm game có phân tích framework của bác Caillois này, tới lúc mất blog khá tiếc chuỗi bài này. Nay may quá nhờ AI viết lại, lại có viết có phần troll hơn ngày xưa.
Đó là câu hỏi lấn cấn từ hồi viết về Tứ Khoái: tại sao ông bà mình — những người gọi thẳng ăn, ngủ, ỉa, đ*** là bốn thứ sướng nhất đời — lại bỏ qua chơi?
Không phải họ không chơi. Lễ hội đình làng Bắc Bộ có tận 60–65 ngày chơi mỗi năm. Đấu vật. Chọi gà. Đua thuyền. Đánh đu. Bài chòi. Tổ tôm. Cờ người. Nhảy sạp. Kéo co. Bịt mắt đập niêu. Và một trò mà dân gian gọi thẳng bằng cái tên không thể nghi ngờ: chơi.
Ông bà mình thấy khoái chơi. Họ chỉ không dám xếp nó ngang hàng với ăn ngủ. Có lẽ vì chơi trong xã hội nông nghiệp là thứ thời vụ — khoái vụ Tết rồi về cày. Còn ăn ngủ thì phải mỗi ngày, không ăn thì chết, không ngủ thì điên. Khoái mà nhịn được thì chưa đủ khoái để vào framework.
Rồi, nhưng giờ thử hỏi một thanh niên 20 tuổi ở Hà Nội sống một tuần không phone, không game, không video — xem anh ta có nhịn nổi không.
Roger Caillois và bốn cách chơi
Năm 1961, một ông triết gia xã hội học người Pháp tên Roger Caillois xuất bản cuốn Man, Play, and Games. Ông làm một việc mà ít ai nghĩ tới: thay vì hỏi “con người chơi trò gì?”, ông hỏi “con người chơi vì sao?”
Câu trả lời: bốn lý do, bốn trục khoái cảm. Ông đặt tên Hy Lạp-Latin cho sang, nhưng bản chất thì rất dân gian.
Agôn — khoái cạnh tranh. Tôi muốn hơn anh. Sân chơi phải bằng phẳng, kết quả phải do kỹ năng quyết định, không được gian lận. Ai thắng xứng đáng thắng. Agôn là thú vui của sự chứng minh: tôi giỏi, tôi biết tôi giỏi, và bạn cũng biết tôi giỏi.
Alea — khoái may rủi. Tôi buông cho trời quyết. Xúc xắc lăn, lá bài lật, con số xổ số hiện ra — kết quả hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát. Kỳ lạ là điều đó lại sướng. Khoái Alea là khoái của sự đầu hàng khoái cảm — buông bỏ trách nhiệm, để vận mệnh gánh.
Mimicry — khoái nhập vai. Tôi muốn là người khác. Đeo mặt nạ, lên sân khấu, kể chuyện, giả vờ. Mimicry coi trọng quá trình hơn kết quả — không ai “thắng” một vở kịch. Cái sướng nằm ở chỗ tạm thời thoát khỏi chính mình.
Ilinx — khoái chóng mặt. Cái này hay nhất. Ilinx là khoái cảm khi mất kiểm soát cơ thể — xoay vòng đến loạng choạng, tàu lượn lao xuống, nhảy bungee, hoặc đơn giản hơn: uống rượu đến say. Khoái Ilinx đối lập hoàn toàn với lý trí. Não bảo “dừng lại”, cơ thể bảo “thêm nữa.” Và cơ thể thắng.
Bốn trục. Không phải bốn loại game — mà là bốn động lực tâm lý. Một trò chơi có thể kích hoạt nhiều trục cùng lúc. Và đây mới là chỗ thú vị: Caillois thêm một trục thứ hai cắt ngang cả bốn — ông gọi là Paidia và Ludus.
Paidia: chơi tự phát, hỗn loạn, không quy tắc. Trẻ con xô nhau chạy. Ném đá xuống nước nghe bủm. Hét vang giữa sân không vì lý do gì.
Ludus: chơi có cấu trúc, có luật, có mục tiêu. Cờ vua. Giải đấu. Bảng xếp hạng.
Mỗi trò chơi nằm đâu đó giữa hai cực. Cùng là Agôn, nhưng đấm nhau chơi là Paidia, còn giải Muay Thai có trọng tài là Ludus. Cùng là Alea, nhưng tung đồng xu cá cược miệng là Paidia, còn xổ số quốc gia có quy chế giải thưởng là Ludus.
Ma trận 4×2. Tám ô. Gọn gàng. Đẹp.
Cái hay là ông Pháp chưa bao giờ đến Việt Nam
Nhưng bốn trục của ông khớp với lễ hội Việt như chìa vào ổ.
Agôn ở Việt Nam? Đấu vật làng Sinh (Hà Tây cũ), hai đô vật trần trùng trục trên sới đất cát — ai “lấm lưng trắng bụng” là thua. Đua thuyền trên sông Hương — mười hai tay chèo phối hợp, hàng ngàn người đứng bờ la hét. Chọi gà — Agôn bằng proxy, khoái thay mặt cho con gà của mình. Cờ người ở đình — mặc trang phục đỏ vàng, đứng trên bàn cờ khổng lồ, dân cả làng kéo ghế xem. Agôn Việt Nam có một đặc điểm riêng: nó luôn kéo cả cộng đồng vào xem. Không có Agôn một mình. Đấu mà không ai thấy thì khoái gì?
Nói tới đây lại nhớ câu ca dao: “Một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp.” Ăn giữa làng sướng hơn ăn ở nhà — vì được mọi người thấy. Agôn Việt cũng vậy: thắng giữa sới sướng hơn thắng trong phòng. Khoái Agôn ký sinh trên khoái Danh (được công nhận) — y như khoái ăn ký sinh trên khoái Danh ở câu ca dao trên.
Alea ở Việt Nam? Bài chòi — anh hiệu hát câu ca dao gọi tên quân bài, người chơi ngồi trong chòi lá, nghe, đợi, ngẫu nhiên. Tổ tôm — cả đêm giao thừa quây quanh chiếu, lá bài lật, tiếng cười rộ lên. Xóc đĩa — cái chén úp xuống, nước bọt nuốt khan, “chẵn hay lẻ?” Dân gian biết rõ Alea nguy hiểm đến mức xếp cờ bạc vào Tứ Đổ Tường — bốn bức tường đổ cùng rượu, sắc, và thuốc phiện. Nhưng biết nguy vẫn chơi. Biết tường đổ vẫn tựa. Alea mạnh vì nó khoái không cần kỹ năng — ông nông dân suốt đời bị cuộc sống bất công (kỹ năng không quyết định mùa màng, trời mưa hay nắng mới quyết), thì ở bàn xóc đĩa ít nhất sự bất công có luật.
Mimicry ở Việt Nam? Hát chèo — một loại hình mà người diễn và người xem giao thoa không rõ ràng, ai cũng có thể nhảy vào vai. Múa rối nước — những con rối sơn son trên mặt hồ, làm sống lại thế giới mà khán giả biết là giả nhưng ứng xử như thật. Lễ hội hóa trang, trò diễn Trung thu — trẻ con đội mặt nạ ông Địa, và trong mười lăm phút đội mặt nạ, đứa trẻ đó là ông Địa. Mimicry đơn giản nhất: trẻ em chơi trò “bán hàng” bằng lá cây — pha nước lá làm nước mắm, vo đất nặn thành thịt. Thế giới giả nhưng khoái thật.
Còn Ilinx?
Đánh đu.
Hồ Xuân Hương viết bài “Đánh Đu” mà ai đọc cũng biết không chỉ nói về cái đu: “Bốn cột khen ai khéo khéo trồng / Người thì lên đánh kẻ ngồi trông.” Nghĩa mặt: tả trò đu trong lễ hội mùa xuân, đôi nam nữ đứng trên thanh đu, bay vút lên cao. Nghĩa ngầm: ai cũng biết rồi, thôi không giải thích. Nhưng ở đây quan trọng hơn là cảm giác vật lý: đu lên, mất thăng bằng, gió ù tai, bụng chao, mất kiểm soát cơ thể — Ilinx thuần túy.
Nhảy sạp cũng vậy. Hai thanh tre đập nhịp, bạn nhảy giữa, nhanh dần, nhanh dần, đến lúc không theo kịp nữa — chân vấp, ngã, cười ngã nghiêng. Khoái ở chỗ biết sẽ ngã mà vẫn nhảy. Còn uống rượu — rượu nếp cái hoa vàng, rượu cần Tây Nguyên, rượu bầu đá Bình Định — Ilinx hóa chất, khoái mất kiểm soát có giấy phép (vì lễ hội, vì mừng, vì ai nỡ không uống).
Caillois viết ở Paris năm 1961, chưa bao giờ nhìn sới vật Sinh Vực hay nghe anh hiệu bài chòi ở Quảng Nam. Nhưng bốn trục của ông xếp vừa khít vào sân đình Việt Nam — vì ông không phân loại trò chơi, ông phân loại bản năng. Và bản năng thì không cần hộ chiếu.
Từ sân đình vào màn hình
54 triệu gamer Việt Nam năm 2024. Hơn một nửa dân số. Thị trường gaming Việt đạt hơn 1 tỷ đô/năm — lớn hơn GDP một số quốc gia.
Cái xảy ra không phải người Việt đột nhiên thích chơi hơn. Mà là cơ sở hạ tầng chơi đã chiếm lĩnh mọi khoảng trống thời gian. Ông bà mình chơi 65 ngày/năm vì 300 ngày còn lại phải cày. Gen Z chơi mỗi ngày vì smartphone biến mọi khoảnh khắc rảnh thành cơ hội khoái.
Và bốn trục Caillois vẫn nguyên vẹn — chỉ đổi vỏ.
Agôn: Liên Quân Mobile. Garena hỗ trợ 1.000 sự kiện cộng đồng offline tại 423 địa điểm chỉ trong năm 2024 — trường học, quán net, sân đình thời hiện đại. Bảng xếp hạng ELO thay cho tiếng la hét trên bờ sông. Nhưng cốt lõi y hệt: tôi muốn hơn anh, tôi muốn mọi người thấy tôi hơn anh.
Alea: Gacha. Genshin Impact bán hy vọng — bạn bỏ tiền, kéo, và xác suất quyết định bạn có được nhân vật mơ ước không. Cơ chế tâm lý giống xóc đĩa ở sân đình đến mức rợn người: chén úp xuống, trống ngực đập, “được” hay “mất”? Chỉ khác: xóc đĩa ông bà mình đặt cược bằng mấy đồng. Gacha thế hệ trẻ đặt cược bằng thẻ tín dụng. Alea cũ có giới hạn vật lý (hết tiền trong túi thì dừng). Alea mới không có giới hạn (thẻ tín dụng không có đáy).
Tứ Đổ Tường xếp cờ bạc vào một trong bốn bức tường nguy hiểm. Loot box năm 2026 nguy hiểm gấp bội vì nó không tự nhận mình là cờ bạc — nó nói nó là “cơ chế phần thưởng ngẫu nhiên.” Bức tường vẫn đổ, chỉ sơn lại làm tường trang trí.
Mimicry: Roblox, Minecraft, VRChat. Trẻ em Việt xây nhà trong Minecraft chính xác giống trẻ em Việt vo đất nặn thịt — thế giới giả, khoái thật. Cosplayer ở Phố Đi Bộ mặc trang phục anime — Mimicry biến thành Danh (được công nhận, được chụp ảnh). VTuber — người thật đội lốt nhân vật ảo streaming — Mimicry nhân đôi: nhập vai nhân vật, đồng thời nhập vai “người giải trí.”
Nhưng Mimicry sâu nhất không nằm ở Roblox hay VTuber — nó nằm ở MMORPG. Cụ thể hơn: ở Võ Lâm Truyền Kỳ.
Một anh nhân viên văn phòng, 30 tuổi, lương tháng mười mấy triệu, sáng đi tối về, sếp bảo gì làm nấy. Tối đó anh về nhà, mở laptop, đăng nhập — và lập tức trở thành bang chủ của một bang hội 200 người. Anh ra lệnh Công Thành Chiến. Anh phân chia chiến lợi phẩm. Anh tuyên chiến với bang hội khác và cả server đồn ầm. Hai trăm người nghe anh — không phải vì hợp đồng lao động hay KPI, mà vì họ chọn nghe anh.
Đó không phải Mimicry kiểu “đeo mặt nạ ông Địa.” Đó là Mimicry kiểu sống cái phiên bản mà đời thật không cho sống. Bang chủ trong VLTK được kính trọng, được sợ hãi, được cả cộng đồng gọi bằng danh xưng — những thứ mà ở phòng họp công ty anh chẳng bao giờ có. Game từng đạt 200.000 người chơi cùng lúc, và mỗi người trong đó đều đang Mimicry ở một cấp độ nào đó: kiếm khách, cung thủ, thích khách, đại phu — nhưng sâu nhất vẫn là những người lãnh đạo. Vì lãnh đạo là thứ khó nhập vai nhất ngoài đời — không ai giao cho bạn 200 người để chỉ huy chỉ vì bạn muốn thử.
Caillois nói Mimicry coi trọng quá trình hơn kết quả — không ai “thắng” một vở kịch. Nhưng ở MMORPG, Mimicry lai với Agôn: bạn nhập vai và bạn muốn thắng. Bạn là bang chủ và bạn muốn bang mình chiếm thành. Hai trục chồng lên nhau, khoái nhân đôi. Có lẽ đó là lý do VLTK sống qua hai thập kỷ — vì nó bán cho người chơi thứ mà ít trò chơi nào bán được: một danh tính thay thế có quyền lực thật.
Ilinx: Beat Saber trong VR. Half-Life: Alyx. Nhưng thành thật mà nói, Ilinx là trục ít phát triển nhất trong game số. Caillois đã dự đoán đúng khi viết rằng Ilinx và Ludus (cấu trúc, quy tắc) xung đột cấu trúc — game số cần code, code cần logic, logic cần kiểm soát. Mà Ilinx là phá hủy kiểm soát. Hai thứ đó cắn nhau.
Nhưng nếu bước ra khỏi màn hình, Ilinx đang sống rất khỏe — ở những chỗ không ai gọi là “game.”
Bay dù (paragliding). Sơn Trà, Đà Nẵng. Nha Trang rồi Đồi Bù, Chương Mỹ. Bạn đứng trên mép núi, dây đai buộc chặt, dù bung — rồi bước vào hư không. Cái kỳ lạ là: người sợ độ cao đứng trên ban công tầng 10 thì chóng mặt, nhưng treo lơ lửng trong dù lại không có cảm giác này. Vì chóng mặt (vertigo) xảy ra khi chân còn chạm đất mà mắt nhìn xuống sâu — não bị xung đột giữa cái nó cảm và cái nó thấy. Bay dù phá vỡ xung đột đó: chân không chạm gì cả, nên não đầu hàng, buông — và cái buông đó sướng. Không phải sướng kiểu Agôn (thắng ai), không phải Alea (trời cho), mà sướng kiểu Ilinx thuần: mình không thuộc về mặt đất nữa, mình đang ở một không gian khác.
Csikszentmihalyi gọi trạng thái đó là dòng chảy (flow) — khi vỏ não trước trán giảm hoạt động (transient hypofrontality), phần não phụ trách tự phê bình và lo lắng tạm tắt, bạn phản ứng bằng bản năng thuần túy. Bay dù ép bạn vào flow vì bạn không có lựa chọn nào khác — gió đổi hướng, dù nghiêng, bạn chỉnh bằng cảm giác chứ không bằng suy nghĩ. Ilinx ở đây không phải mất kiểm soát theo nghĩa hỗn loạn — mà là buông kiểm soát lý trí để kiểm soát bằng cơ thể. Giải thoát không phải vì bay, mà vì tạm thời ngừng suy nghĩ.
Rồi múa cột (pole dancing). Cái này nghe khác xa bay dù, nhưng xếp vào cùng một trục.
Một cô gái Sài Gòn ban ngày làm kế toán, tối đến lớp múa cột. Cô bám cột, xoay, đảo ngược người — đầu chúi xuống, chân trên cao, máu dồn lên mặt, thế giới lộn ngược. Về mặt vật lý: đó là Ilinx — mất phương hướng không gian, cơ thể ở tư thế mà đời thường không bao giờ cho phép. Về mặt tâm lý: cũng Ilinx — bạn phải tập trung vào cơ thể đến mức quên hết phần còn lại. Kế toán, deadline, hóa đơn — tạm biến mất. Giống bay dù, giải thoát nằm ở chỗ nhập vào một không gian khác — không gian nơi bạn không phải là cô kế toán, bạn là một cái cơ thể đang đối thoại với trọng lực.
Nghiên cứu về múa cột gần đây — đáng chú ý là một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) công bố trên PLOS ONE — chỉ ra rằng người tập đều đặn cải thiện đáng kể mức độ sức khỏe tinh thần, sự hài lòng với cơ thể, và giảm lo âu. Không phải vì múa cột “sexy” — mà vì nó buộc cơ thể vào trạng thái Ilinx kiểm soát: xoay, treo, lộn, giữ — rồi buông. Chu kỳ căng-buông đó giống nhảy sạp ở sân đình: bạn biết sẽ ngã, nhưng vẫn nhảy, và cái biết-mà-vẫn-nhảy chính là Ilinx.
Bay dù và múa cột khác nhau ở mọi thứ — trừ một thứ: cả hai đều là cách con người hiện đại tự tạo ra không gian giải thoát. Sân đình có cái đu cho Ilinx, rượu nếp cái cho Ilinx. Thành phố 2026 có bãi bay dù trên Sơn Trà và studio múa cột trong hẻm quận 3. Phương tiện khác, Ilinx y hệt: khoái mình-không-còn-là-mình-nữa, dù chỉ trong mười lăm phút.
VR và haptics đang mở thêm biên giới. Nhưng có lẽ Ilinx không cần đợi công nghệ — nó chỉ cần một mép núi hoặc một cây cột thép, và một người dám bước ra khỏi trọng lực quen thuộc. Ở Việt Nam — nơi rượu nếp cái hoa vàng và nhảy sạp đã phát minh ra Ilinx từ lâu — thế hệ tiếp theo không thiếu khoái chóng mặt. Họ chỉ đang chọn chóng mặt kiểu khác.
Khoái thứ năm — hay khoái bị đuổi?
Quay về câu hỏi mở đầu: tại sao Tứ Khoái bỏ sót Chơi?
Nghiên cứu Tứ Khoái trước đó đã đề xuất: CHƠI đủ tiêu chuẩn là khoái thứ năm. Nó khoái trực tiếp (dopamine peak khi chơi game giống khi ăn ngon hoặc quan hệ tình dục — cùng neural pathway). Nó phổ quát (trẻ con chơi trước khi biết nói, mèo vờn chuột, vượn đánh đu — chơi có trước ngôn ngữ, có trước văn minh). Và trong thế kỷ 21, nó không còn có thể thiếu: thử giam một thanh niên trong phòng trống không kích thích — 24 giờ sau xuất hiện lo âu, 48 giờ sau là hoang tưởng. Não cần chơi.
Nhưng cái nhìn Caillois bổ sung thêm một lớp mà Tứ Khoái thiếu: chơi không phải một khối đồng nhất. Nó có bốn trục — và mỗi trục khoái khác nhau. Khoái Agôn (thắng ai đó) khác hẳn khoái Alea (buông cho trời). Khoái Mimicry (là người khác) khác hẳn khoái Ilinx (mất mình).
Nếu ghép Caillois vào Tứ Khoái, bức tranh trở nên giàu hơn nhiều:
Khoái Ăn (nourish) là khoái nạp vào.
Khoái Ngủ (rest) là khoái buông ra.
Khoái Thải (release) là khoái đẩy ra.
Khoái xxx (connect) là khoái gần lại.
Khoái Chơi là gì? Nó tùy trục:
- Chơi Agôn = khoái hơn người — gần Khoái Danh (status)
- Chơi Alea = khoái buông bỏ — gần Khoái Ngủ (rest) bất ngờ thay
- Chơi Mimicry = khoái là người khác — gần Khoái Thân (connect) ở dạng ảo
- Chơi Ilinx = khoái mất mình — gần Khoái Thải (release) ở dạng cảm giác
Chơi không phải khoái “thứ năm” đứng tách biệt — nó là khoái lai, nằm ở giao điểm của bốn khoái cũ, mang tính phức hợp mà dân gian không thể gom vào một từ. Có lẽ đó cũng là lý do Tứ Khoái bỏ qua: ăn thì biết là ăn, ngủ thì biết là ngủ. Còn chơi là cái gì? Là cạnh tranh? Là buông? Là giả vờ? Là chóng mặt? Tất cả. Không gì cả. Khó nói quá thì thôi không nói.
Cái mà Caillois không thấy, và ông bà mình cũng không thấy
Caillois ngồi ở Paris phân loại chơi như nhà thực vật phân loại hoa — tỉ mỉ, có hệ thống, nhưng chỉ nhìn từ bên ngoài vào. Ông thiếu ít nhất ba chiều.
Chiều xã hội. Chơi với ai quan trọng không kém chơi cái gì. Ông bà Việt biết điều này: lễ hội là chơi cùng cả làng, khoái một phần vì trò, phần lớn vì ở cạnh nhau. Among Us viral không chỉ vì gameplay — mà vì ngồi chung Discord la hét với bạn lúc 2 giờ sáng. Bartle gọi những người này là Socializers (1996). Lazzaro gọi là People Fun (2004). Caillois không có trục nào cho khoái ở bên nhau.
Chiều kinh tế. Crypto game, skin trading, NFT — chơi trở thành lao động có lương. EVE Online có thị trường ảo phức tạp hơn GDP một số quốc gia. Khi kết quả game có giá trị tiền thật, điều kiện cốt lõi của Caillois bị phá vỡ: ông nói chơi phải có “hệ quả có thể thương lượng” (negotiable consequences) — tức là thắng thua không ảnh hưởng đời thật. Nhưng khi mất tiền thật vì thua game, hệ quả trở thành non-negotiable. Chơi biến thành làm.
Chiều biểu diễn. Streamer, TikToker gaming, VTuber — chơi cho khán giả xem. Mọi trục Caillois đều biến dạng khi có observer: Agôn trở thành spectacle, Mimicry nhân đôi (nhập vai nhân vật + nhập vai “entertainer”), Ilinx trở thành content (reaction video = khoái chóng mặt vicariously). Gen Z Việt không chỉ chơi — họ phát sóng việc chơi. Và đôi khi khoái phát sóng lớn hơn khoái chơi.
Ông bà mình cũng thiếu ba chiều này trong Tứ Khoái. Nhưng họ thiếu vì chưa có. Caillois thiếu vì chưa nghĩ tới. Khác nhau ở chỗ đó.
Rồi, vậy chơi ở đâu trong bản đồ khoái?
Năm 2015, Nick Yee ở Quantic Foundry khảo sát hơn 1 triệu gamer, phân tích dữ liệu bằng factor analysis — phương pháp thống kê tìm pattern ẩn — và phát hiện 12 động lực chơi game, gom thành 6 cụm: Action, Social, Mastery, Achievement, Immersion, Creativity. Mười hai động lực. Không phải bốn. Caillois phủ được khoảng một nửa.
Một nửa còn lại? Social (khoái ở bên nhau), Creativity (khoái sáng tạo — Minecraft, modding), Discovery (khoái khám phá). Cái mà dữ liệu chỉ ra rõ ràng: bốn trục Caillois là bản đồ tốt nhưng không đủ. Giống Tứ Khoái: bốn là framework elegent nhưng không phủ nổi thực tại phức tạp.
Có lẽ đẹp và đúng không bao giờ trùng nhau — bốn là đẹp, nhưng đời sống cần nhiều hơn bốn.
Quay lại Việt Nam. Tối chủ nhật, một gia đình ở Sài Gòn: ông ngoại chơi cờ tướng trên điện thoại (Agôn + Ludus). Con gái scroll TikTok trong lúc ăn (Alea thuật toán — bạn không chọn video, thuật toán chọn cho bạn). Cháu ngoại 8 tuổi xây nhà trong Roblox (Mimicry + Creativity — trục mà Caillois không có). Và bà ngoại — bà ngoại nằm xem phim cổ trang Trung Quốc trên YouTube, volume mở to, tai đã hơi nặng. Bà đang Mimicry — sống trong thế giới hoàng cung nhà Thanh qua màn hình, quên rằng mình ở chung cư tầng 7 quận 7.
Bốn người. Bốn cách chơi. Một mái nhà. Tất cả đều khoái — theo kiểu của mình, ở trục của mình, trên phổ Paidia-Ludus của mình.
Và không ai trong bốn người sẽ gọi điều mình đang làm là “chơi.” Ông gọi là giải trí. Con gái gọi là lướt. Cháu gọi là xây. Bà gọi là coi.
Nhưng Caillois — nếu ông ngồi ở góc phòng quan sát — sẽ gọi cả bốn bằng cùng một từ: play. Và có lẽ thêm một câu: “Tôi đã nói rồi — chơi tạo ra văn minh, không phải ngược lại. Kể cả văn minh trong chung cư cao tầng – nơi mà cuộc sống bị nén lại theo chiều dọc.”
Thật ra câu đó là của Huizinga, không phải Caillois. Nhưng khi ông bà mình đúc kết Tứ Khoái, liệu họ có phần tư giây nào nghĩ: “Hay mình thêm cái thứ năm?” — rồi lại thôi, vì bốn nghe đẹp hơn? Ai biết. Điều rõ ràng là: khoái chơi không biến mất chỉ vì framework bỏ qua nó. Nó chỉ nấp — trên sới vật, trong chiếu tổ tôm, sau chiếc mặt nạ ông Địa, giữa cơn say rượu nếp cái hoa vàng — đợi ai đó đủ rảnh để gọi tên.
Ông bà bỏ Chơi ra khỏi Tứ Khoái vì bận cày. Chúng ta đưa nó trở lại — vì không còn biết mình đang cày hay đang chơi nữa.