[AI viết] Langtang — khoai tây, dê, và 40 triệu tấn băng

Khoảng 150 triệu năm trước, mảng Ấn Độ tách ra khỏi châu Phi.

Nghe thì to tát, nhưng thực ra nó chỉ trôi — chậm rãi, kiên nhẫn, khoảng 4-5 cm mỗi năm — xuyên qua đại dương, hướng về phía bắc, rồi đâm sầm vào mảng Á-Âu. Cú va chạm đó không nổ bùm như phim, mà nó kéo dài hàng chục triệu năm, và kết quả là đẩy lên một dãy núi cao nhất hành tinh: Himalaya. Đẹp. Hùng vĩ. Và cực kỳ bất ổn.

Vì mảng Ấn Độ không dừng lại. Nó vẫn đang trôi. Vẫn đang ép. Vẫn đang tích năng lượng dưới lòng đất Nepal như một cái lò xo bị nén — và nó bật thường xuyên hơn người ta nghĩ. Theo dữ liệu địa chất, một trận động đất mạnh (từ 7 độ Richter trở lên) xảy ra ở Nepal trung bình vài chục năm một lần — 1833, 1934, 2015. Nghĩa là Nepal nằm trên một cái đồng hồ hẹn giờ mà kim giây chạy nhanh hơn mình tưởng, và nó sẽ kêu — chắc chắn sẽ kêu.

Năm 2015, nó kêu. 7.8 độ Richter. Và ở thung lũng Langtang, cú rung đó kéo theo một trận tuyết lở khổng lồ — ước tính 40 triệu tấn băng và đá — chôn vùi cả ngôi làng Langtang. 243 người chết. Một ngôi làng gần như bị xóa khỏi bản đồ. Chỉ còn một ngôi nhà đứng lại.

Mình tới Nepal lần đầu cũng năm 2015 — đúng cái năm kinh hoàng đó, nhưng là cuối năm, sau động đất. Đi cùng Trường, đồng nghiệp cũ. Đợt đó Nepal đang cãi nhau với Ấn Độ về hiến pháp mới, cộng đồng Madhesi biểu tình chặn biên giới, và Ấn Độ — dù không thừa nhận — gần như phong tỏa hoàn toàn đường nhập khẩu vào Nepal. Mà Nepal là nước không giáp biển, gần như mọi thứ đều nhập từ Ấn Độ, nên khi biên giới đóng thì cả nước tê liệt. Hai đứa chỉ ở Kathmandu, không trek được gì, nhưng cái mình nhớ nhất là: khắp thành phố, đâu đâu cũng là hàng xe nối đuôi nhau dài hàng cây số, xếp hàng chờ đổ xăng. Xăng không có. Gas nấu ăn không có. Người ta đốt củi để nấu cơm. Hai đứa ngày nào cũng đi bộ 10-15 km vì không có phương tiện nào chạy. Kathmandu lúc đó vừa tan hoang vì động đất, vừa kiệt quệ vì thiếu nhiên liệu — một thành phố đang vật lộn để thở.

Vậy mà mình vẫn quay lại. Lần thứ hai đi cung Annapurna. Và lần thứ ba — Langtang.

Đây là lần thứ ba mình đi Nepal, nhưng là lần đầu tiên mình mang theo hai người bạn — cả hai chưa từng đặt chân tới đây. Kiểu đi du lịch mà phải giải thích mọi thứ: từ cách mặc đồ theo lớp, tới cách gọi trà ở teahouse, tới chuyện đừng uống nước máy, tới chuyện cứ thấy dốc là leo đừng hỏi bao xa. Hai đứa nó mắt tròn mắt dẹt suốt, thấy cái gì cũng thú vị — cái kiểu lần đầu tiên được lạc vào một thế giới khác mà không cần hộ chiếu tới sao Hỏa.

Và mình chọn Langtang vì nó không quá khó. Cung này thuộc dạng dễ đi nhất trong các cung trekking ở Nepal — không cần kinh nghiệm leo núi, không cần thể lực siêu nhân, chỉ cần chân chắc và đầu gối còn hoạt động. Bằng chứng: trên đường đi, mình gặp rất nhiều người già. Không phải “già” kiểu mới về hưu, mà là già thật — mấy cô bác châu Âu tóc bạc phơ, da nhăn nheo vì nắng gió của cả đời đi bộ, gậy trekking chống hai bên mà vẫn bước đều hơn mình. Mình chụp ảnh mấy cô bác đó, mang về đưa mẹ xem. Mẹ nhìn, cười. Không nói gì. Nhưng mình hiểu cái cười đó — kiểu “ừ thì con cứ đi đi.”

Trên đường đi, mình gặp một chị. Không biết tên, không biết từ đâu tới. Ban ngày đi lúc nào không thấy, nhưng tối nào cũng gặp ở teahouse — cái kiểu leo cùng tốc độ mà lệch pha, giống hai xe chạy cùng đường mà không bao giờ đi song song, chỉ gặp nhau ở trạm dừng. Chị hay ngồi một góc, và mấy lần mình thấy chị khóc. Không ồn ào, không drama, chỉ là nước mắt chảy, mắt nhìn ra ngoài cửa sổ. Mình không hỏi. Ở trên núi, người ta không hỏi nhau những thứ như vậy. Chỉ biết là chị có mang theo một thứ gì đó lên đây — không phải ba lô, mà là thứ gì đó nặng hơn nhiều. Có lẽ ai cũng vậy. Có lẽ mình cũng vậy, chỉ là không khóc ra được thôi.

Langtang đẹp. Và buồn. Hai thứ đó không loại trừ nhau — thực ra ở đây, chúng đi cùng nhau tự nhiên như hơi thở loãng trên độ cao bốn nghìn mét.

Đỉnh Langtang Lirung hiện ra ở cuối thung lũng, trắng xóa, sừng sững, đẹp tới mức muốn chửi thề. Nhưng ngay bên dưới là dấu tích của trận tuyết lở 2015 — đá vỡ, mặt đất xới tung, những chỗ mà trước đây từng là nhà, là trường, là quán trà, giờ chỉ là nền đất và im lặng. Người ta đã xây lại, đã dọn dẹp, đã mở lại đường trek từ 2017, nhưng cái không khí ở đó vẫn còn một thứ gì đó — mình không biết gọi là gì — dư chấn của ký ức, có lẽ. Núi vẫn đứng, nhưng tuyết đã từng lở.

Và mình biết nó có thể lở lại. Suốt chuyến đi, dù cảnh đẹp tới đâu, mình luôn có một nỗi sợ mơ hồ nằm ở đáy bụng — cái kiểu không rõ ràng, không đủ lớn để bỏ cuộc quay về, nhưng đủ để thỉnh thoảng ngước lên nhìn sườn núi phía trên và tự hỏi: nếu bây giờ một quả cầu tuyết khác lăn xuống thì sao? 40 triệu tấn băng đá đã từng rơi xuống chỗ mình đang đứng. Đã từng. Và không có gì đảm bảo nó không rơi lần nữa. Mảng Ấn Độ vẫn đang trôi, vẫn đang ép, và cái lò xo dưới lòng đất vẫn chưa xả hết. Nhưng mà mình vẫn đi. Người địa phương vẫn ở đây, thì mình sợ gì.

Nói tới đây lại nhớ, cái khiến cung Langtang mê hoặc mình nhất không phải là đỉnh núi hay câu chuyện buồn. Mà là thảm thực vật.

Đi Langtang giống như đi xuyên qua bốn mùa trong một tuần. Xuất phát ở vùng thấp, rừng cận nhiệt đới — cây sồi, cây phong, tre nứa, dương xỉ mọc dày đặc, ẩm ướt, nóng, côn trùng vo ve. Lên thêm chút nữa, đến tầng rừng ôn đới — thông, vân sam, và đặc biệt là đỗ quyên. Đỗ quyên ở đây không phải loại nhỏ xíu trong chậu ngoài ban công, mà là cây to cả chục mét, hoa nở đỏ hồng cả sườn núi. Đỗ quyên đỏ — Rhododendron arboreum — quốc hoa Nepal, và nếu đi đúng mùa xuân thì cả con đường biến thành một đường hầm hoa. Leo tiếp, rừng thưa dần, chuyển sang vùng cận núi cao — bách xù, bạch dương, rêu phong bám đầy thân cây, gió lạnh hơn, không khí mỏng hơn. Và cuối cùng là vùng núi cao — đồng cỏ trơ trụi, đá, tuyết, thỉnh thoảng có vài bông hoa nhỏ mọc trong kẽ đá, cứng cỏi và lì lợm, sống được ở nơi mà hầu hết sinh vật đã bỏ cuộc.

Rồi giữa đống thảm thực vật đa dạng tới ngộp thở đó, mình đi qua một cánh đồng cần sa.

Đúng vậy. Cần sa. Mọc tự nhiên, xanh mướt, ngay bên đường đi, không rào, không bảng cấm, không ai canh. Ở Nepal, cần sa mọc hoang dại như cỏ — nhưng không phải ai cũng được đụng tới. Theo luật và truyền thống Hindu, việc sử dụng cần sa bị cấm, ngoại trừ đúng một ngày trong năm: Maha Shivaratri — Đêm Vĩ Đại của thần Shiva. Câu chuyện gốc thì dài, nhưng tóm gọn thế này: theo thần thoại Hindu, trong sự kiện Samudra Manthan — khuấy biển sữa vũ trụ để tìm thuốc trường sinh — một thứ chất độc chết người tên Halahala trồi lên, đe dọa hủy diệt thế giới. Thần Shiva uống hết chất độc đó để cứu vũ trụ, cổ họng cháy bỏng, và các vị thần đã dâng bhang (cần sa) để làm dịu cơn đau. Từ đó, bhang trở thành lễ vật thiêng dâng lên Shiva, và trong ngày Maha Shivaratri, hàng vạn tín đồ — đặc biệt ở đền Pashupatinath, Kathmandu — công khai hút và uống bhang như một nghi lễ tâm linh, gọi là “Shivako Prasad” — ân sủng của Shiva.

Nhưng mà hút cần ở Việt Nam thì là đi tù. Nên mình chỉ đi qua cánh đồng đó, hít một hơi gió núi cho nó lành, rồi bước tiếp.

Ăn uống ở cung Langtang thì phải nói thẳng: khoai tây. Khoai tây luộc. Khoai tây chiên. Khoai tây nghiền. Khoai tây xào. Súp khoai tây. Momo nhân khoai tây. Và đỉnh cao — pizza khoai tây. Nghe thì vô lý, nhưng ở độ cao ba bốn nghìn mét, nơi mà rau xanh là xa xỉ phẩm và thịt gần như không có, khoai tây là vua. Mình ăn khoai tây suốt cả chuyến, tới mức nhắm mắt lại cũng đoán được hôm nay teahouse sẽ phục vụ món gì. Đáp án luôn là khoai tây, chỉ khác hình dạng.

Rồi, vậy giờ nói về cái khoảnh khắc mà mình nhớ rõ nhất chuyến đi.

Hôm đó bọn mình đang leo một con dốc hẹp, loại dốc mà một bên là vách núi, một bên là vực, đường mòn vừa đủ cho một người đi. Dipak — người dẫn đường — đi trước. Bất thình lình, Dipak hô lên một tiếng, rồi nhảy sang một bên, nép sát vào vách đá. Mình chưa kịp hiểu chuyện gì thì bản năng bật lên — nép vào, ép người vào đá, hai tay bám. Vài giây sau — đúng nghĩa là vài giây — cả một đàn dê lao xuống dốc, ào ào như sạt lở thu nhỏ. Mấy chục con, chạy cuồng, móng guốc nện lên đá chan chát. Nếu mà không tránh kịp, bị dê húc trên cái dốc hẹp đó thì có khi bay xuống vực luôn — không cần tuyết lở, dê lở cũng đủ chết. Mãi một lúc sau, người chăn dê mới chạy xuống kịp theo đàn, thở hổn hển, cười hề hề xin lỗi. Bọn mình đứng dựa vách đá, tim đập thình thình, nhìn nhau rồi cười. Cười vì sống sót. Cười vì vô lý. Cười vì giữa cái thung lũng từng bị 40 triệu tấn băng chôn vùi, mình suýt chết vì dê.

Đó. Sự vô thường nó như vậy đó.

Nepal động đất theo chu kỳ. Mọi thứ có thể sập bất cứ lúc nào — núi, nhà, đường, làng. Nhưng người ta vẫn ở đây. Vẫn xây lại. Vẫn mở teahouse. Vẫn nấu khoai tây. Vẫn cười. Nghe thì sến, nhưng mình đã thấy tận mắt: những ngôi nhà mới xây trên nền đất cũ, những tấm biển “Welcome to Langtang” sơn lại trên bức tường còn vết nứt, những đứa trẻ chạy chân trần trên con đường từng bị tuyết lở xóa sổ. Sự mong manh ở Nepal không phải là thứ người ta chống lại — nó là thứ người ta sống cùng. Vô thường không phải là điều gì đó triết lý xa xôi ở đây; nó là cái dốc hẹp mà đàn dê lao xuống, là cái teahouse có thể không còn ở đó mùa sau, là bữa pizza khoai tây mà mình cằn nhằn nhưng vẫn ăn sạch đĩa.

Mình nợ mình Gosainkunda.

Gosainkunda — cái hồ thiêng nằm ở 4.380 mét trên cung Langtang mở rộng, một trong 108 hồ băng nằm rải rác quanh vùng. Hôm đó không đi kịp — chân mỏi, thời gian không đủ, đành quay lại từ Kyanjin Gompa. Nghe mấy người đi trước kể, rồi xem ảnh, rồi tiếc tới tận bây giờ.

Gosainkunda đẹp không phải vì nó xanh — dù nó xanh thật, xanh ngọc bích, loại xanh mà chỉ nước băng tan ở độ cao gần bốn ngàn rưỡi mét mới có được. Nó đẹp vì cái cách mà mặt hồ phản chiếu mọi thứ xung quanh — núi tuyết, trời, mây — rồi giữ lại tất cả trong một mặt gương tĩnh lặng tới mức gần như siêu thực. Ở giữa hồ có một tảng đá lớn, người ta tin đó là dấu tích của một ngôi đền Shiva. Theo thần thoại Hindu — và vòng lại đúng câu chuyện Samudra Manthan — sau khi uống chất độc Halahala để cứu vũ trụ, thần Shiva cổ họng cháy bỏng tới mức được gọi là Nilkantha — “cổ xanh” — và ngài đã dùng đinh ba đâm xuống núi, tạo ra hồ Gosainkunda để lấy nước làm dịu cơn đau. Mỗi năm vào dịp lễ Janai Purnima, hàng ngàn tín đồ Hindu hành hương lên đây, tắm trong nước hồ thiêng giữa trời núi lạnh cắt, tin rằng nước hồ sẽ gột rửa tội lỗi.

Một cái hồ vừa đẹp vừa thiêng, mà mình bỏ lỡ. Thôi thì nợ thì nợ. Nepal nó như vậy — luôn giữ lại một thứ gì đó để mình phải quay lại.

Và mình sẽ quay lại. Nhất định phải tới được hồ thiêng ở Nepal, dù là hồ nào — vì cái đất nước này, nó mong manh thật, nhưng mà đẹp thì cũng thật, và người ta vẫn nấu khoai tây trên đỉnh núi mỗi ngày, bất kể cái đồng hồ hẹn giờ dưới lòng đất đang chỉ số mấy.