Đó là một thử nghiệm mất tới hơn 3 năm để thử và cuối cùng cũng hoàn thành, cho dù kết quả chắc sẽ vô cùng khó nói – và cũng không có gì để tự hào ngoài việc được quá nhiều người (âm thầm) cổ vũ. Điều vui là được in một cuốn sách, từ Nhã Nam chứ không phải những gì mình viết trong đó. Nó chưa đạt được 6 điểm của mình – đứng ở góc độ mình là người đọc khó tính.
Trong 3 năm vật vã, không một chút sử dụng AI nào, có một lần Vân Anh, một trong những người đi cùng mình ở đoạn đầu của cuốn sách nói rằng nếu bế tắc quá, anh hãy viết về chuyện tại sao anh lại viết cuốn sách đó. Và mình đã viết đoạn này vào tháng 3 năm 2023.
Tại sao tôi muốn viết cuốn sách này?
Ai đó đã nói rằng viết là một cách giúp mình sắp xếp lại suy nghĩ. Suy nghĩ cứ đọng lại trong đầu của tôi dần dần sau khi đi làm với công ty nhà nước, công ty Việt Nam, công ty có vốn nước ngoài, công ty ít người, công ty đông người, làm ở Hà Nội, làm ở Sài Gòn ngày càng nhiều. Nhiều như vậy, nhưng để kiếm được một sợi chỉ xuyên suốt để xâu chuỗi những suy nghĩ này lại với nhau thì không dễ một chút nào.
Sợi chỉ xuyên suốt thì khó, nhưng câu hỏi khi đi qua các hình thái công ty khác nhau ở các vùng miền khác nhau thường sẽ là “Ô, mọi người chăm quá. Thật áp lực.” “Ô, mọi người chăm quá, nhưng sao nó cứ rối bòng bong thế này nhỉ.” “Ô, mọi người chăm quá, nhưng sao công việc lại không chạy nhỉ?” “Ô, mọi người có vẻ bận rộn quá, nhưng tại sao phải làm nhiều như vậy để làm gì trong khi không ra được kết quả”. Có rất nhiều chữ “Ô” trong khi đi làm.
Oliver Burkeman, tác giả các cuốn sách Tích cực có chừng mực hẳn đã đúng khi chỉ ra rằng ở rất nhiều nơi trên thế giới tin rằng con đường duy nhất dẫn tới thành công là cắm đầu vào làm. Duy nhất. Có nghĩa là không thể có cách nào khác ngoài việc cắm đầu vào mà làm. Mà cái gì chỉ có con đường duy nhất thì thường là không đúng. Ắt hẳn, trong quá trình tạo ra máy móc để có thể hành xử giống con người nhất, vô ý chúng ta đã tạo ra những con người hành xử giống máy móc.
Vậy nếu đã không có cái lười duy nhất, thì cũng không có cái chăm duy nhất. Vậy thì làm sao lười đúng chỗ và chăm đúng chỗ? Làm sao để hãy chăm lười lên để mình thoải mái hơn và năng suất hơn? Làm sao để hãy lười chăm đi, khi mà mình đang trở nên máy móc hơn cả những cỗ máy càng ngày càng giống người?
Tại sao có những người khi còn đi học thì chỉ mau mau chóng chóng muốn rời khỏi trường học để bước ra đời nhưng khi đi làm một thời gian thì lại chỉ muốn quay lại trường học? Trường học có gì thú vị để quay lại? Tôi nghĩ có nhiều thứ thú vị ở trường học mà ở công sở không có. Cứ sau một khoảng thời gian nhất định (45-50 phút) là bạn lại được nghỉ giải lao. Nếu chăm học, bạn luôn có những bài học mới, kiến thức mới mỗi ngày. Đâu đó xuất hiện các bài kiểm tra nhanh giữa giờ, nhưng thường các bài kiểm tra đến theo một lịch hẹn nhất định và đi cũng nhanh (trừ khi bạn phải thi lại). Bạn có thể không cần phải gồng mình tỏ ra chăm chỉ mọi nơi mọi lúc trên giảng đường, bạn chỉ cần đảm bảo trả lời được tất cả các câu hỏi của thầy cô bạn bè và hoàn thành đủ bài tập đúng hẹn.
Đi làm không như vậy. Tôi đoán (từ bản thân tôi) rằng bạn cứ nghĩ rằng đi làm thì tự do hơn hẳn đi học, lại còn kiếm được nhiều tiền. Thế rồi khi đi làm, bạn nhận ra rằng hoá ra đi học mới là khoảng thời gian tự do nhất.
Ngày xưa, tôi có đi học một lớp quản lý tài chính vì tò mò. Lúc đó đã đi làm được mấy năm rồi, nhưng thấy mình chẳng hiểu gì về tiền cả nên mới tìm cách học thêm. Kiến thức thầy truyền thụ khá nhiều và khá hay (tôi nhớ mình đi làm khá mệt nhưng không bỏ học buổi nào mặc dù phải phóng xe như bay từ chỗ làm tới chỗ học để vào lớp kịp 6 giờ tối), nhưng chỉ nhớ mãi tới bây giờ một điều duy nhất – vay tiền ở chỗ nào? Thầy nói rằng chỗ vay tiền tốt nhất là ở ngân hàng, ngược hẳn lại với suy nghĩ của nhiều người là vay người thân như bố mẹ hoặc bạn bè. Vay ở ngân hàng có thể khó về phần thủ tục, nhưng khi bạn đã vay được tiền, ràng buộc duy nhất là bạn phải trả đúng cả gốc lẫn lãi đúng hẹn – ràng buộc hoàn toàn chỉ liên quan tới tiền. Còn khi bạn vay tiền của bất cứ ai khác như bạn bè chẳng hạn, ngoài ràng buộc liên quan tới việc phải trả tiền đúng hạn, bạn còn có những ràng buộc khác khó có thể đong đếm được mà sau này có khi phải trả mãi không xong (ngày xưa lúc khó khăn tôi đã cho anh ấy vay tiền, vậy mà nay tôi cần thì anh ấy lại không cho tôi vay/vậy mà nay tôi cần anh ấy giúp con tôi thì anh ấy không giúp/vậy mà nay tôi cần anh ấy đứng ra nói giúp tôi chuyện này chuyện kia thì anh ấy không làm…)
Đi học cũng như đi vay tiền ở ngân hàng vậy. Mọi thứ rõ ràng hơn đi làm rất nhiều. Khi đi làm, có rất nhiều các hệ thống bên ngoài thì nói rằng để giúp cho bạn có thể làm việc năng suất hơn, nhưng thực tế ra thì để thúc ép bạn bằng mọi cách phải cắm đầu vào mà làm việc, cho dù cái sự cắm đầu đó chưa chắc đã tạo ra năng suất như mong muốn. Thậm chí, cứ cắm đầu vào làm việc mà chưa hiểu rõ mình cần làm gì còn gây hại cho đồng đội, cho công ty, gây ra nhiều chữ “Ô” chữ “A”. Thế nhưng, mọi người tin rằng cứ phải cắm đầu vào mà làm thôi. Đó là con đường duy nhất mà!
Người ta thường nói có rất nhiều (nếu không muốn nói là đa phần) khám phá sáng tạo sinh ra từ một quá trình trong đó những suy nghĩ có ý thức ban đầu được tiếp nối bằng một giai đoạn mà ở đó người ta có thể thoát ly ra khỏi những suy nghĩ có ý thức liên quan tới công việc của mình. Nhưng mà khiếp, tôi thề với bạn là lúc đi làm mà bạn có thời gian để thoát ly ra khỏi công việc hiện tại để tìm cách tạo ra các giải pháp sáng tạo cho chính công việc đó thì bạn là người quá may mắn. Cái sự thoát ly quý giá đó thường chỉ có sếp của bạn mới có, hoặc có thể nói đôi khi chính sếp của bạn đùn đẩy cho bạn một đống việc để ông ấy có thời gian mà thoát ly ra khỏi suy nghĩ thường ngày ấy chứ (mà đó không phải là tôi, tôi không phải là sếp của bạn nhé). Cứ như vậy, người thì biến thành máy còn máy thì lại cố gắng biến thành người.
Để cố gắng tỏ ra hài hước, tôi sẽ nói rằng bạn chỉ có thể chứng minh rằng bạn là người (chứ không phải là máy) chỉ khi mà bạn có thể … lười. Cá với bạn luôn là người ta không thích phát minh ra cái máy lười nào đâu (vì người phát minh ra nó sẽ bị coi là … thiếu thông minh) nên bạn chỉ cần lười thôi thì đích thị bạn là người rồi. Trên thực tế, việc lười đúng chỗ sẽ giúp bạn có nhiều thời gian, có nhiều năng lượng để tập trung cho những việc quan trọng hơn mà bạn cần chăm. Tôi cũng đã từng trải qua khá nhiều vị trí khác nhau, từ học việc lên tới quản lý, từ những chỗ mình có thể áp dụng kiến thức học được ở đại học cho tới những vị trí mình phải tự làm tự học, nhưng quả thật chưa từng có vị trí nào mà tôi thấy rằng chỉ có chăm chỉ và lao đầu vào làm mà thành công cả.
Lý do thực sự khá đơn giản. Vì cảm giác an toàn, vẻ bề ngoài người ta luôn muốn bạn chăm chỉ để có cảm giác rằng họ đã hướng bạn đi đúng hướng và bạn đang đóng góp cho công ty. Bên trong, thực sự nếu tin tưởng bạn, công ty hay sếp của bạn đều mong muốn bạn có thể làm cách nào cũng được, càng sáng tạo càng tốt, miễn là không làm hại gì cho công ty mà có thể hoàn thành được những gì bạn cần phải làm. Hoàn thành được cộng với ít gây hại nhất, đó mới là mục đích. Chăm chỉ chỉ là vẻ bề ngoài thôi.
Vậy nên, hy vọng cuốn sách này, thông qua các trải nghiệm cá nhân của tôi khi đi làm, sẽ gỡ bỏ phần nào cho bạn suy nghĩ rằng cứ phải chăm chăm đâm đầu vào công việc mới thành công được. Bạn chăm chăm đâm đầu vào công việc rồi kiệt sức mà không hoàn thành được những điều bạn hứa chỉ khiến cho cả bạn lẫn sếp của bạn đau đầu thêm mà thôi. Hãy dũng cảm chăm lười lên, cũng như lười chăm đi, bạn mới có đủ thời gian và năng lượng để hoàn thành công việc của mình, mới có thể sáng tạo hơn được.
Còn nếu không, thôi thì bạn cứ biến thành máy đi vậy. Chắc gì bạn biến thành máy đã giỏi được bằng máy cơ chứ? ‘Bạn – như một cái máy’ vẫn cần ăn cần ngủ cần yêu cần được khen cần tăng lương. Máy chẳng cần bất kỳ điều gì giống như thế cả.
Con đường ‘không phải duy nhất’ để tiếp tục làm người, là lười chăm và chăm lười một cách hiệu quả.
Tôi đoán vậy!